Hiztegi Hirukoitza — N
Aba, nabo, redondo arbi biribilla. Lat. Rapum. Nabal, nabar, ar- vo. Aba, nabo redondo, bidia , arbitza, arbizua. Lat. Na- t ,l e ss qrbitarra , arbie- NA. o0
Naberia, arbizucoa. Lat. Juſculum napo- rum.
Nabina , arbiacia. Lat. Napi ſemen.
Nabiza, arbililicha. Lat. Rapacia , orum.
Nabla , inſtrumento como pſalterio , na- bla. Lat. Nablum.
Nabo , arbia. Lat. Napus.
Nacar , altiſoya , nácara. Lat. Concha margaritarum.
Nacara , caracol marino , veaſe.
Nacarado , altiſoitua , nacaratua. Lat. Roſeus.
Nacela , lo miſmo que eſcócia , veaſe.
Nacencia , veaſe nacimiento.
Nacer , jayo. Lat. Naſci.
Nacer el Sol , es ſalir , veaſe.
Naciente , jayotzean , jayotzecoan. Lat. Naſcens.
Nacido , jayoa. Lat. Natus.
Nacido , ſubſtantivo , es tumor , apoſte- ma , veaſe.
Nacimiento , jayotza. Lat. Ortus , natalis.
Nacimiento , veaſe Navidadesr.
Nacimiento , lo miſmo que origen , veaſe. Caſa de mì , de tu , de ſu nacimiento, ja- yetechea. Lat. Domus natalis. Dia de nacimiento , jayeteguna, ſor-@egu- na. Lat. Dies natalis. De nacimiento , jayotzetic. Lat. A nati- vitate.
Nacion , dierria. Lat. Natio , gens.
Nacional , dierritarra , dierricoa. Lat. Nationalis.
Nacionalidad , dierritardea. Lat. Ratio propria nationis.
Nacionalmente, dierritarquiró. Lat. Mo- re patrio.
Nada , la nada , ecereza, baterezá, deuſ- ereza. Lat. Nihilum.
Nada , negacion , ecer , ecerere , deus, deuſere , batere , bapere , añadiendo- les la negacion ez , quando vienen ſo- los, y ſi con verbo , à eſte ſe le pone la negacion. Lat. Nl, nihil , nihilum.
No es nada , eztá ecer , ezta deus. Lat. Nihil eſt.
No es nada , ahi es nada , ahi es que no es nada , eztec ecer ere , aita il dec ece, y quiere dezir , oyes , no es nada , y ſe ha muerto mi Padre. Lat. Quaſi ni- hil eſſet. Como quien no dize nada , ecer ezpali bezála. Lat. Quaſi ſi nihil eſſet. Mas vale algo que nada , obedec ecer baño cer. Lat. Adiquid quam nihil melius eſt.
Nadaderas , iguericayac. Lat. Inſtrumen- ta , juvamina ad natandum.
Nadador , iguerilea , igueritzallea. Lat. Natator. Nada NA. @ o Madadura, igueri eguitea. Lat. Natatio.
Ndar , igueri , igueritu , igueri eguin. Lat. Natare.
Naderia , nada , ecerezqueria. Lat. Ni- hil.
Nadie , iñor , nihor , inor. Lat. Nemo, nullus , veaſe ninguno.
Nadir , opueſto al zenith , ciguea. Lat. Punctumceli ſub terra oppoſitumver- tici noſtro.
Nado , ſalìr à nado , paſſar à nado , igue- ri igueritan. Lat. Nando , enatando.
Nafa , agua de la flor de el azahar , limoi lorearen ura. Lat. Aqua ex flore ci- treo.
Naguas , lo miſmo que enaguas , veaſe. aguela , cala pajiza , es voz Baſconga- da , y ſe dixo de unaguela , apoſento, ò quarto , que fatiga, y canſa demaſia- do, y tambien apoſento de el fatigado, de una unatu , canſar , fatigar , y gue- la apofento. Lat. Tugurium.
Naife , diamante bruto , veaſe.
Naipe , es voz Baſcongada , naipea, aun- queno la vſamos , de nai. queter , y vo- untad, y pe pea , debaxo , inferior, y à los naipes les quadra el nombre , por que debaxo , u en la parte inferior eſ- tan las fguras , ò palos , y ſe reparten quedandoſe ocultos , y debaxo ; y por que eſto excita , y ſe junta con el deſeo querer vencer , y ganar , bien ſe les dio el nombre de naipes. Cartá , y en c, adelante naipea. Lat. Charta luſoria.
Naire , el que cuyda de los elephantes, elefandizaya. Lat. Elephantum magiſ- ter.
Nalga , nalgatorio , epurmamia , veaſe poſaderas. Lat. Nates.
Nalgudo epurdiandia. Lat. Natibus craſſus.
Nalguear , epur coloca ibilli. Lat. Nates movere.
Nantar , lo miſmo que aumentar, veaſe.
Nao , lo miſmo que navio;.veaſe, y nao chero , nauclero.
Napeas , nymphas de los boſques , baſo co anyjerufac. Lat. Napeæ.
Napelo , veaſe anapelo.
Napha , olicarta. Lat. Napha.
Naqueracuza , eſta voz en lo antiguo de- vio de ſor de alguna tonadilla , eomuo ſereni , yotras. Es. lcougada, y fig- nifica , quieres moſtrarmelo , de nac, naic , qiieres , y erucutſi mſtrar.
Naranja , viene de el Baſeuenee larana, larantia , narungea, y ſe conpone de lar crecida, y ata ataua ciruela. Lat, Malum aureum citreum. N. A. Media narahja. , veaſe cuputa.
Naranjal , larandia , larantidia, naram- jadia. Lat. Locus citrijs arboribus con- ſitus.
Naranjada , conſerva de naranjas , na- ranjalea. Lat. Mala citrea ſaccharo. condita.
Naranjado , color, belleguia , larandua, naranjatua. Lat. Aureus.
Naranjero , cañon de artilleria , de el ca- libre de vnas valas , que llaman naran jas , naranjaria. Lat. Tormentum bel- licum globi inſtar pomi medici capax.
Naranjero , narauja ſaltzallea. Lat. Po- morum medicorum venditor.
Naranjazo , naranjodá. Lat. Ictus pomi medici.
Naranjo , el arbol , larana , larandia, naranjoa. Lat. Malus aurea.
Narciſſo , flor , lilipa. Lat. Narciſus.
Narciſſo , piedra precioſa , liliparria. Lat. Narciſſites.
Narcotico , ſe llama lo que adormece el dolor , oazorlea. Lat. Narcoticus.
Nardino , acaraquia. Lat. Nardinus.
Nardo , planta , acara. Lat. Nardus.
Nariciſſimo , narigudo ; narigal , nariz; narigant e , narigudo.
Narigon , ſudurtzarra, ſurtzarra. Lat. Naſus ingens. Narigon narigudo, veaſe.
Narigudo , ſudurrandi , ſurrandia. Lat. Naſutus,
Narigueta , nariguilla , naricilla , ſudur- choa , ſurchoa. Lat. Naſus exiguus.
Nariz , ſudura , ſurra. Lat. Naſus , na- res , ium. Ventauas de las narices , ſudurprinzac. Lat. Narium feneſtellæ.
Narracion , condairá. at. Narratio.
Narrar , contar , referir , contatu. Lat. Narrare.
Narrativa , lo miſmo que narracion.
Narria , raſtra, es de el Baſcuence narrá, que ſignifica la raſtra quadrada , à dife- rencia de lera que es triangular. Lat. Traha , æ.
Narria , muger peſada , y grueſſa, en Baſ- cuence llamamos narra , nartzarra, à la muger, y al hombre peſado, y flo- o ; y hazerſe peſado , y floxo , dei- mos nartu. Lat. Mulier beſſa, ac tarda.
Narval , peſcado, terrible con vn cuerno que prece al de el unicornio arrai adarpbacocha. Lat. Monocerus marit nus.
Naſo , lo miſmo que nariz , veaſe.
Naſſ ta peſcar , uazú, ſareiſca Lat. Faſſa. Naſſon, NA.
Naſſon , naza andia. Lat. Naſſa major.
Nata , bicaiña. Lat. Flos lactis, pinguedo lactis.
Natas , natillas , veaſe.
Natal , jaoyeteguna. Lat. Natale , is.
Natal , adjetivo , jayetegunecoa. Lat. Na- talis , e.
Natalicio , jayetegunecoa. Lat. Natali- tius.
Nataril , iguericorra. Lat. Natatilis.
Nateron , lo miimo que requeſon , veaſe.
Natillas , eznorea. Lat. Lac ſaccharo, oviſque coenditum.
Natìo , lo miſmo que nacimiento , veaſe.
Natividad , nacimiento , navuidad, veaſe.
Nativitate , a nativitate , veaſe de nci- miento.
Nativo, jayotzaco, ja yotzazcoa. Lat. Na- tivus.
Natura , veaſe naturaleza.
Natural , ſubſtartivo, gcnio, indole, ma- nua , ancia , ecarraya. Lat. Indoles, ingenium.
Natural de algun lugar, ciudad, &c. ja- yotarra. Lat. lndigena.
Natural , ſin artificio , bereztarra. Lat. Naturalis , ingenuus.
Natural , lo que ucede comunmente, ſor- tizcoya , izacoya. Lat. Naturalis. Al natural , bereztarquiro. Lat. Juxta naturam.
Naturaleza, izaira, izatea, ſortiza. Lat. Natura.
Naturaleza , agregado de todo el vniver- lo , iceta. Lat. Natura.
Naturaleza , el origen de aver nacido en algun Reyno , &c. ſortetorria. Lat. Natura. La coſtumbre es otra naturaleza, oitura omen da bigarren izairá. Lat. Conſue- tudo eit altera natura.
Natuiralidad , el origen que vno tiene en ciudad, &c. ſortetorria. Lat. Jus civi tatis.
Naturalidad, ingenuidad, liſura, veaſe.
Naturalidad , conformidad con la natura- leza, bereztardea. Lat. Ordo naturalis.
Naturalizacion , el derecho que ſe da al iEſtrangero , como ſi fuera natural de algun lReyno , ſortetorrera. Lat. Jus citatis , extero datum
Naturalizar a vn Eſtrangero , ſortetorre- ra cman arrotzari, eroeſtecoari. Jure civitatis donare.
Naturalizrie , acoſtumbrarfe, veaſe con- natirraliz arſe.
Naturalizado, ſortetorria. Lat. Jure ci- vitatis donatus.
Naturalmente, izacoiro, ſortizcoro. Lat. Naturaliter. N A. rr1
Naturaliſta , natural, que trata de anima- les , y otros entes naturales , ſortiz- quindea. Lat. Naturæ ſpeculator.
Nauchel , nauquel , lo miſmo que nau- clero.
Nauclero , piloto de la nave, veaſe.
Naufragar , uricaldu. Lat. Naufragium, facere.
Naufragante , uricalcer dagoana. Lat. Nauirragium faciens.
Naufragio , uricala. Lat. Naufragium.
Naufrago , uricaldua. Lat. Naufragus.
Naumachia , naumaquia , batalla de na- vios, ontziguda. Lat. Naumachia.
Nauſea , veaſe baſcas ; goragalea. Lat. Nauſea.
Nauſear , goragaleac izan. Lat. Nauſeare.
Nauta , lo miſmo que marinero , veaſe.
Nautica, ciencia de navegar , ugaroquin- dea. Lat. Ars nautica.
Nautico , ugaroquia. Lat. Nauticus.
Nava, tierra llana, es voz Baſcongada, y de aqui à la palma de la mano, naveſ- cua. Lat. Caimpi planities.
Navaja , es voz Baſcongda, y ſe le diò el nombre , porque haze llano , è igual aquello, en que corta. Navaja, laba- na. Lat. Novacula.
Navajada, navajada, labanada. Lat. No- vaculæ ſciſſio.
Navajero , el eſtache, ò bolſa de las nava- vajas , labanontzia , navajazorroa. Lat. Novacularum capſa.
Navajero , el paño , ò lienzo de limpiar navajas, labanen garbicaya. Lat Lin- teum pro extergendis novaculis.
Naval, ontzitarra. Lat. Navalis.
Navazo , navajo , tierra llana , navatza- rra. Lat. Campi planities.
Nave, veaſe navio.
Nave de la lgleſia, otoigopea. Lat. Præci- pua pars templi.
Navegar, ugarotu. Lat. Navigare.
Navegable , ugarogarria. Lat. Naviga- bils.
Navegacion, ugaroa. Lat. Navigatio.
Navegante , navegador , ugarotzallea, ugarotaria. Lat. Navigans , navigator.
Navegado, ugarotua. Lat. Navigatus.
Naveta , de el incienſo, incenſu-ontzia. Lat. Acerra.
Naveta, lo miſmo que gaveta, veaſe.
Navichuelo , oncichoa. Lat. Navicula.
Navidad, nacimiento de Chriſto, Chriſ- toren jayotza. Lat. Nativitas Chriſti.
Navidades , egurriac , eguberriac. Lat. Dies Nativitatis Chriſti. Por Navida- des , eguerrietan, eguberrietan
Navideño, lo que es de el tiempo de Na- vidad, N A. 11æ
Navìo, ontzia , untzia. Lat. Navis.
Nayades , Nymphas de fuentes , y rios, uganyeruſac. Lat. Nayades.
Názora, lo miſmo que nata, veaſe.
Nazula, requeſon , veaſe. N E.
Nébeda , yerva , que tambien ſe llama ne- váda , viene de el Baſcuence neüda, que ſignifica lo miſmo , y quiere dezir, yo e extiendo, de neu yo, y eda edatu, extenderſe, y la nebeda ſe extiende por si, y ſin artificio, en forma de ramille- te. Lat. Nepetha, calamintha.
Neblì , eſpecie de halcon , mirotz mota bat. Lat. Accipiter.
Neblina, biſutſa , lambroa , lañoa. Lat.
Nebrina , fruto de el Enebro , ipuru- quia. Lat. Juniperi fructus.
Nebuioſo, odaitſua, lañotſua. Lat. Ne- buloſus.
Necear, dezir necedades, barbullatu, bar- bullac eſan. Lat. Ineptiro.
Necedad , ignorancia , eraucimendua, erogoa, cejaquinda. Lat. Ignorantia.
Necedad , dicho fatuo , eraucimendua, erogoa, barbulla. Lat. Ineptia.
Neceſſaria , las neceſſarias , veaſe letrina.
Neceſſariamente , bearquiro , bearrez, premiaz , premiazquiro. Lat. Neceſ- ſariò.
Neceſſario , bearra, bearrezcoa, premi- azcoa. Lat. Neceſſarius. Ezta bear, no es neceſſario.
Neceſsidad , bearra , premia. Lat. Ne- ceſſitas.
Neceſſidad de lo que haze falta , bearra, mengoa, caſua. Lat. Egeſtas, indigen- tia.
Neceſſidad , grave , y extrema , apoita, premia, eſtua. Lat. Neceſſitas gravis, extrema.
Neceſsitar , preciſſar à hazer algo, era- guin, erazo , araci, poſpueſtos. Lat. Cogere , impellere. Item premiatu.
Neceſsitado aſsi, eraguiña, erazoa, ara- cia , poſpueſto. Lat. Coactus.
Neceſsitar , haver meneſter , bearrizan, premia izan, iduqui. Lat. Indigere.
Neceſsitado aſsi, beartua, bearrean, pre- mian, dagoana. Lat. Indigens. Harerſe aſsi neceſsitado, beartu. Lat. In- digentem fieri. Neciamente, barbuilquiro. Lat. Ineptè,
Necio, barbulloa. Lat. Stultus. E.
Neetar, bebida de los Dioſes , Jaineo guezurrezcoen edaria. Lat. Necltar, ris.
Nefas, veaſe nafa.
Nefandamente , itſuſquiro. Lat. Nefandè.
Nefando, itſuſia, eſaquizun eztana. Lat. Nefandus, a , um. Pecado nefando, lo miſmo que ſodomia, veaſe.
Nefario , lo miſmo que malado, veaſe; biurria. Lat. Nefarius.
Nefas, por fas, ò por neſas, naiz bidez, naiz bidebague; naiz oquer , naiz zu- cen. Lat. Per fas, aut nefas.
Negacion , ucoa, ucaera , ucatzea , ezez- coa, ezetza. Lat. Negatio. Lo miſmo es negamiento.
Negador, ucatzallea, ucotaria , ezezta- ria, ezeztatzallea. Lat. Negator.
Negar , ucatu , ucotu , ezeztu , ezezta- tú. Lat. Negare. Sabiendo que lo ha de negar ſe lo he pre- guntado, ezaren ezeguiz galdetu diot.
Negarſe, ucatu, &c. con las terminacio- nes de el neutro. Lat. Renuere.
Negarſe à sì miſmo, bere burua ucatu, uco eguin bere buruari. Lat. Semet- ipſum abnegare.
Negado, ucatua, &r. Lat. Negatus.
Negado, incapaz, inepto, veanſe.
Negativa, lo miſmo que negacion, veaſe.
Negativamente, ucuró, ucaquiro , ezez- quiro. Lat. Negativè.
Negativo , ucatia , ucatzallea. Lat. Ne- gativus.
Negligencia , deslaya , cequinaya. Lat. Negligentia.
Negligente , deslaitſua , cequinaitia, arretabaguea. Lat. Negligens.
Negligentemente, daslaitſuro, cequinai- tiro, arretabague. Lat. Negligentèr.
Negociacion, trato, comercio , voeaſe co- mercio.
Negociacion de otras dependencias, bear- quidea , beargaitea. Lat. Nlegotiornm geſtio.
Negociador, tratante, veaſe comerciante.
Negociar, lo miſmo que comerciar, veaſe.
Negociar en otras dependencias , bear- quiac, beargayac eguin, erabilli. Lat. Negotia gerere.
Negociante, veaſe comerciante.
Negociado, ſubſtantivo, lo miſmo que ne- gocio.
Negocio , ſe toma à vezes por negocia- cion , veaſe.
Negocio, en general , bearquia , bearga- gaya , eguitecoa, aboria , eguimbidea. Lat. Negotium, res. Negocioſo, NE.
Negocioſo, bearquitſua, bearquitzalea. Lat. Negotioſus.
Negozuelo, bearquichoa , &c. Lat. Ne- g otiolum.
Negrear , beltz , baltz irudin. Lat. Ni- greſcere.
Negrecer, lomiſmo que ennegrecer, veaſe
Negreguear , lo miimo que negrear.
Negregueante , beltz , baltz dirudiena. Lat. Nigreſcens , nigricans.
Negreta , eſpecie de anade , atabelcha. Lat. Anas ſuſcus.
Negrilla, peſcado , belcharraya. Lat. Piſ- cis nigricans
Negrillo, bezchoa, bazchoa. Lat. Nigellus.
Negrillo , alamo negro , zumarra. Lat. Ulmus. Alameda de negrillos , ò alamos negros, zumardia , zumarragad , zumarreta. Lat. Ulmetum.
Negro , beltza , belcha , baltza , balcha. Lat. Niger.
Negrura , negregura , negror , beltza, baltza , beztaſuna , baztazuna. Lat. Nigredo.
Negruzco , belcharana , negruzquillo, belcharanchoa. Lat. Nigellus , fuſcus.
Neguijon , enfermedad de los dientes, orchagala. Lat. Dentium caries.
Neguilla , uſagaria, albechea. LL Nigella.
Nema , cerradura , ſello de carta, iſqueta. Lat. Nema , tis.
Nemine diſcrepante , es Latin , iñoren ucoric bague.
Nemon , lo miſmo que gnomon , veaſe.
Nemoroſo , baſotarra, baſatia. Lat. Ne- moroſus.
Nene , ninichoa. Lat. Infantulus.
Nemifar , planta que nace en lagunas , y eſtanques, iguebedarra. Lat. Nymphèa.
Neomenia , ilberria. Lat. Novilunium.
Neophyto , recien convertido à la Ver- dadera Religion , aldondu-berria. Lat. Neophytus.
Nephritico , adjetivo , dolor en los riño- nes, guiltzurrungoa. Lat. Nephriticus.
Nephritica, piedra eſpecie de jaſpe, arri guiltzurrunquia. Lat. Lapis nephriti- cus.
Nephritico , cierto palo Indiano , zur guiltzurrunquia. Lat. Lignum nephri- ticum.
Nepote , lo miſmo que ſobrino , veaſe.
Nequaquam , iñolaz ere, niholaz bere.
Neneidas , nymphas de el mar , ichaſ- anyeruſac. Lat. Nereides , um.
Nerviar , trabar con nervios , gozaindu. Lat. Nervare.
Nerino, adjetivo, gozainquia. Lat. Ner- vinus. N E. 1 y
Nervio , gozaiña. at. Nervus.
Nervoſamente, gozaintiro. Lat. Nervosè
Nervoſidad, nerviofidad, gozaindea. Lat. Nervoſitas.
Nervoſo , nervioſo , nervudo , gozaintia. Lat. Nervoſus.
Neſciencia, neſciente, ignorancia, igno- rante.
Neſga , zaguitá. Lat. Fruſtum veſti am- plificandæ additum.
Nèſpera, veaſe niſpero.
Netezuelo, nieto pequeño , veaſe nieto.
Neto , limpio, garbia. Lat. Purus putus.
Neuma , figura Rhetorica, ſiñadiera. Lat. Neuma , tis.
Neutralidad, indiferencia , egobia, bibi- dea. Lat. Neuter animus.
Neutral , egobiarra. Lat. Neuter , neu- trius partis.
Neutro, ez bata, ta ez beſtea. Lat.Neuter. Nevada, copia de nieve, elurtea. Lat. Ni- vis copia.
Nevada, yerba, veaſe nebeda.
Nevar, elurrari, eraunſi, iñotſi; y vean- ſe ſus irregulares deſpues de la voz llo- ver. Lat. Ningere.
Nevado , elurtua, elurrez jancia, eſta- lia, &c. Lat. Nivoſus, nive tectus.
Nevatilla, lo miſmo queaguzanieve, veaſe
Nevera , e@lurzuloa. Lat. Cella nivalis.
Neverìa , elurteguia. l at. Taberna nivalis
Nevero , elurzaya, elurzalea, elurſal- tzallea. Lat. Nivis verditor.
Neviſca , nevaſca , veaſe nevada.
Nevoſo , elurtſua. Lat. Nivoſus.
Nexo, orapillo, corapilloa. Lat. Nexus, us. NI. MNi. particula negativa , ez añadiendo al nombre, ò verbo, ere, bere. Lat. Nec, neque.
Ni vno , ni otro , ez bata, ta ez beztea; ez bata, ta ez beſtea ere , beſtea bere.
Ni comer, ni beber, ez jan, ta ez edan, ez jan , ta ez edan ere , bere.
Ni aun , ez eta , ez are. Lat. Nequidèm.
Ni por eſſas, ni por eſſotras , ez orrega- tic, ez beſtegatic , ez onez, ta ez gai- tzez. Lat. Nec ſpe, nec metu.
Niara , monton de paja en el campo , me- tá, laſta meta , ſugatza. Lat. Palea- rium rurale.
Nicerobino, vnguento precioſo de los an- tiguos , niceroquendua. Lat.Nicerobinus.
Nicho , es de el Baſcuence niclhoa , que ſignifica lo miſmo, y nichoa ſe dixo de nichi, incluir. Nicocia N Et. tt
Nicociana , yerba de el tabaco , tabaco belarra. Lat. Nicotiana herba.
Nidada , cabialdia. Lat. Cuncta nidi ova, vel cuncti paſſerculi.
Nidal, donde pone ſus huevos la gallina, erruteguia. Lat. Nidus gallinæ.
Nidificar, cabia eguin. Lat. Nidificare.
Nido, cabia, abia, caſia, ohatzcea. Lat. Nidus.
Niebla, lañoa , lañua, iñuntza, lanchoa, b@rumá. at. Nebula.
Niebla de los ojos, begui lauſoa. Lat. Ne- bula.
Niebla en las mieſſes , añoa, ludoya. Lat. Rubigo.
Niego, lo miſmo que halcon, veaſe.
Niel, relieve en plata oro, &c. margai- ña. Lat. Cælatura.
Nielar, margaindu. Lat. Cælare. ielado, margaindua. Lat. Cælatus.
Niervecico , gozainchoa. Lat. Nervulus.
Nieſpera , veaſe niſpero.
Nieto, illoba , loiba. Lat. Nepos , y nie- aoa, e ea e e. ſeis cantaras de vino , amaſei gurbi- lleco ueurria. Lat. Menſura vini ſexde- cim amphorarum.
Nieve , elurra. Lat. Nix, nivis. Agua de nieve , ur otza , otzitua , elu- rrez oztua. Lat. qua nive frigefacta.
Nigromancia, lo miſmo que magia negra, veaſe.
Nigromante, nigromantico, veaſemagico.
Nigua, eſpecie de pulga en Indias , oin- cucutſa. Lat. Puſex lndicus.
Nimiamente , guyegui , larregui. Lat. Nimis.
Nimiedad , gueyegui, larreguia. Lat. Ni- mietas.
Nimio, gueyeguia, larreguia. Lat. Nimius.
Nin, antiquado, lo miſmo que ni.
Ningun , quando ſe antepone, es lo miſ- mo que
Ninguno , quando viene ſolo , y ſe aplica a alguna perſona, iñor, iñorc, nihor, nihorc. Lat. Nemo, nullus.
Ninguno , na , quando viene con otro noembre,batere , latec ere , bapere ba- teepere. Lat. Nullus. Ningun hombre parece, guizon batere aguiri eztá.
Ninguna ceoſa , ecerere, ecerc ere, ecer- bere ccercb@ere , deus ere. Lat. Nhil vcaſe nada.
Ninguo , ni vno viene , aleric eztator ninguno ſe ha quedado, aleric, garau- ric gueratu ezta.
Nia, niñeta de los ojos, viene de el Baſ- cuence ninia , que ſignifica lo miſmo. Lat. Pupilla. N E.
Niada , niñeria , aurqueria , ſeinque- ria , bumequeria, niniqueria. Lat. Puerilitas , nugæ pueriles.
Niñiato , bezerrillo , que ſe halla en el vientre de la vaca , quando la matan , chal jayobaguea. Lat. Vitulus è ventre matris extractus.
Niñear , veaſe aniñarſe ; aurqueriac eguin, aurren guiſa ibilli. Lat. Nugas agere, puerorum in morem colludere.
Nineria, lo miſmo que niñada, veaſe.
Niñeria, coſa de poca monta , guichique- ria. Lat. Res parvi momenti.
Niñero, ninñon , aurzalea , humezalea, ſeinzalea. Lat. Puerorum ſtudioſus.
Ninñez, edad de los niños , aurtera, ſein- terá, humeterá , aur, ſein, hume dem- bta. Lat. Pueritia.
Niño, niña, viene el Baſcuence, ò de ni- miiñoa pequeño , ò de ninia , que es el nombre de la niñeta , y à los aniñados llamamos tambien ninia , ninichoa. @durra , ſeiña, humea. Lat. Puer, puela.
Niño regordete , quieto, y ſuave , hume potzoa, alconchoa , ezopea. Lat. Puer blandâ craſſitie inſignis.
Niño de la rollona, hombron con moda- les de niño ; à eſtos llaa el Baſcuence con ironia, ninichoa. Lat. PFuer centum annorum. Deſde niño , chiquitanic, aurtanic, &c. Lat. A puerita, ab infantia. Si eres niño , y has amor , que ſeràs quan- do mayor ? aurrá daneco amodió, gui- zontzen daneco ſu deritzó? Lat. Prin- cipijs obſta ſerò medicina paratur, dum mala per longas invaluere moras.
Nioto , peſcado , el miſmo que cazon, veaſe.
Niquiſcocio , voz barbara , chiliabili. Lat. Res inutilis.
Niſpero, niſpola, arbol , y fruto, mizpi- ra. Lat. Meſpilus, meſpilum.
Nitral, donde ſe halla el nitro , y ſe dize tambien nitreria , ga tzuobia, gatzu- teguia. Lat. Nitraria.
Nitro , eſpecie de ſal mineral , Lat. Nitrum.
Nitroſo, gatzutia, gatzuduna. troſus. gatzua. Lat. Ni-
Nivel, beruna, berdincaya. Lat. Libella. Eſtà à nivel , berunean dago , lberdin- cayez dago. Lat. Ad perpendiculum eſt.
Nivelar , beruna ezarri , berdincaitu. Lat. Ad libellam exigere.
Nivelado, berdincaitua. Lat Ad libellam exactus. No. NO
No , negacion , ez. Lat. Non. Si el ez precede à la d, ò à la b, ſe convierten en t, y p, ò ſe pronuncian como t, y p da , dira es, ion, eztira, ezta, no ſon, no es : bada , ſi es , ezpada ſi no es , badator , ezpadator ſi viene, ſi no viene. Seguro de el no, ſeguro de que darias el no, de que me dirias de nones , ezaren ezeguiz. Lat. Repulſæ ſecurus. Algun no , ù algun ſi, ezen bat, edo bai- ren bat. Que no, ezetz, que ſi bayetz; y de aqui el no , el ſi , negacion , y afirmacion, ezezcoa, bayezcoa , ezetzá , bayetzá.
No sè que , vn no sè que, eztaquit cer, eztaquit cerbat. Lat. Neſcio quid.
No ſino , no ſino no , ez baicican, igoal ez. Lat. Nonne. Por ſi, ò por no , cerren orren. Lat. In omni eventu. Si por ſi , y no por no, bay baitzat, ta ez z bleza de las familias , leñarguiaria. Lat. Nobiliarium.
Noble, noblea , leñarguitia , aitonen ſe- mea. Lat. Nobilis. Eſtado noble, nobleen batunea. Lat. No- bilium ordo.
Noblecer , antiquado, ennoblecer , veaſe.
Nobleza , noblecia , leñarguia. Lat. No- bilitas.
Nobleza , tela, nobleza. Lat. Tela ſerica nobilis.
Nocharniego, gautarra. Lat. Nocturnus.
Noche , gaua , gaubá , arratſa , zaroa. Lat. Nox.
Noche de Jueves Santo , aizaroa. Lat. Nox feriæ quintæ in Cena Domini.
Noche buena , la noche de Navidad, onen- zaroa, gauon gaua. Lat. Nox Nativita- tis Domini.
Noche, y dia , gau ta egun. Lat. Die, ac nocte.
Noche Toledana, gau loric baguea. Lat. Nox inſomnis. Ayer noche, à noche, bart. Lat. Heſter- na nocte. Antes de à noche, berdantzat , berdan- tzarat. Lat. Ante heſternam noctem. De noche , gauaz. Lat. Nocte, noctu. Media noche , gauerdia. Lat. Media nox. A prima noche , à boca de noche, illuna- barrean , illuncean , illunceracoau. Lat. Sub veſperum. N O. 1r5 De noche todos los gatos ſon pardos, gaia ſartua gucia naſtua. Lat. Omnia tenebris obvolvuntur.
Nochizo , avellana ſylveſtre , baſaurra. Lat. Corylum ſylveſtre.
Nocible, antiquado, nocivo. Nocimiento, daño.
Nocion , conocimiento, veaſe.
Nocir, antiquado , dañar , perjiudicar, veanſe.
Nocivo, dañoſo, perjudicial, veaſe.
Noctiluca , lo miſmo que luciernaga, veaſe.
Noctivago, gaubaz dabillena. Lat. Noc- tivagus.
Nocturno , nocturnalgautarra. Lat. Noc- turnus. Ave nocturna, gauchoria. Lat. Avis noc- turna.
Nodacion, nodo, en la Cirugia , gozain loquia. Lat. Nodus, nodatio.
Nodriza, ama de criar, iñudea, aña. Lat. Nutrix.
Noema, figura Rhetorica, lo miſmo que entendimiento, ſentido.
Nogada , inchaur ſaltſa, inchaurrez- quia. Lat. Moretum ex nucibus.
Nogal , arbol, inchaurra. Lat. Nux. Lo miſmo es noguera.
Noguerado, color, arre illuna. Lat. Nu- ceus color.
Nogueral, inchauſtia , inchaurdia. Lat. Locus nucibus confitus.
Nolicion , nayeza , gurezá, ez naya , ez gura. Lat. Nolitio.
Nolimetangere, eſpecie de cancer en el roſtro , ezniuquitu. Lat. Ide m.
Nolito, nolit, lo miſmo que flete., veaſe.
Nombradamente, icendaquiro. Lat. No- minatim.
Nombramiento , cendagoa. Lat. Nomi- natio.
Nombrar , icendatu. Lat. Nominare.
Nombrado, icendatua. Lat. Nominatus.
Nombrar, hazer mencion de algo , icen- guillatu.
Nombre, icená. Lat. Nomen.
Nombre, nombradia, fama, icená. Lat. Nomen.
Nombre, mal nombre , veaſe apodo.
Nomina , nomenclatura, liſta, icenen ce- quidora. Lat. Nominum ſeries , cata- logus.
Nomina , reliquia, en que eſtaban eſcri- tos los nombres de algunos Santos , do- miñua. Lat. Bulla , æ , ſacrarum reli- quiarum loculus.
Nominacion , lo miſmo que nombra- miento. Pa Nomi . rr6
Nominador, icendaria , icendatzallea. Lat. Nominator.
Nominal , icendarra, icendacoa. Lat. No- minalis.
Nominar , lo miſmo que nombrar.
Nominativo , icendaquia. Lat. Nomina- tivus.
Non, antiquado , lo miſmo que no.
Non , nones , bacoitia. Lat. lmpar nume- rus. Echar algo à pares, y nones , batoi bacoi- ti egui. Lat. Sorti exponere deſpicatè.
Nona, hora de nona , arratſaldeco hiru- ade- rrena, beſteetan boſgarren eguna. Lau illabeteac dira , úarchoa, ayatza, Yztarilla , urria. Lat. Nonæ, arum.
Nona en el Rezo, nona , bederatzi ga- rrena. Lat. Nona.
Nonada, piſcabat, guichibat , apurbat, ecerez@at. Lat. Nonnihil.
Nonagenario , larogueitamar urtecoa. Lat. Nonagenarius.
Nonageſimo , larogueita amargarrena. Lat. Nonageſimus.
Nonagono , lo miſmo que eneagono, veaſe.
Nonato , jayoeza. Lat. Nonnatus.
Nono, bederatzigarrena. Lat. Nonus.
Non plus vltra , ez aurrerago, ez aitzi- na g.
No obſtante , veaſe obſtante.
Noqute , pozillo de Curtidores , larruman- ca. Lat. Stagnum Coriarium. loquero , larrutzalea. Lat. Coriarius. orabuena, veaſe enhorabuena. ord , viento , veaſe norte.
Nordeſte, viento , ifarpea. Lat. Cæcias.
Nordeſtear , ifarpetu. Lat. Ab aquilone in Orientem deſlectere.
Nrdoveſte , norueite, viento, ifarcoya. Lat. Caurus.
Nordoveſtear, ifarcoitu. Lat. In caurum declinare.
Noria, ugoracaya, gogurpilla. Lat. An- tlia.
Norial, ugoracaitarra, gogurpillatarra. Lat. Antliacus.
Norma, lo miſmo que eſquadra, veaſe.
Norma, lo miſmo que regla, veaſe.
Nornordeſte, viento, ififarpea. Lat. Me- dius ſubaquilo.
Note , el polo arctico , ifarr-eucacha. dea. Lat. Regio eptentrionalis, aqui- lonaris.
Norte, iento, ifarra , iparra , artecai- ce@a. Lat. Brca , quilo. N O.
Norte, la eſtrella de el orte, artlzarra, ugaroquida. Lat. Cynoſura.
Nortear , ugaroquidatu. Lat. Polarem ſtellam obſervando ſequi.
Nos , comunmente ſe poſpone al verbo, à lo menos muchas vezes , y entonces, y quando ſe antepone , fin mudar el ſentido , en Baſcuence eſtà embebido en las terminaciones tranſitivas de el ver- bo , v. g dizen nos eſaten digute, po- nenſenos , jarten zaizcu , &c.
Nòs , lo miſmo que noſotros , veaſe.
Noſomantica , modo de curar por enſal- mo , veaſe e nſalmo.
Noſotros , tras , gu guc, gueu, gueuc. Lat. Nos.
Noſotros miſmos, gueroc. Lat. Noſmetipſi.
Nota , marca , ſeñal , marrá, irazagua, adiraquia, ſená. Lat. ota.
Nta , cenſura , irizpena , nabaricinoa. Lat. Nota, animadverſio.
Nota, de quien dicta , para eſcribir, hiz- curria. Lat. Dictio.
Nota, tacha , y reparo, veanſe.
Notable, ſenagarria, margarria, iraza- gugarria, adiragarria. Lat. Notabilis.
Notablemente , ſenagarriró , margarri- ro , irazagugarriro , adiragarriro. Lat. Notabiliter.
Notacion , lo miſmo que anotacion , veaſe.
Notar, ſeñalar , marcar, ſenatu , marta, margotu , irazagutu , adiraquitu. Lat. Notare.
Notar , advertir, obſervar, ſenatu, ira- zagutn , adiraquitu , con las termina- ciones de el neutro. Lat. Notare , ani madvertere.
Notar vna carta,, &c. veaſe dictar.
Notar , cenſurar, y tachar, veanſe.
Notarìa , oficio de Notario , notariquin- ttza. Lat. Notarij munus. MNotario , notaria, notarioa. Lat. Nota- rius.
Notho, baſtardo , ilegitimo, veaſe.
Noticia , conocimiento , ezaguera , ja- quintza. Lat. Notitia.
Noticia, noticias , veaſe novedades.
Noticiar , ezaguerazo, jaquinñerazo. Lat. Certiorem facere.
Noticioſo, jaquiduna. Lat. Conſcius.
Notificacion , ezaguerazotzea , jaquiñe- razotzea. Lat. Juridica monitio , de- nuntiatio.
Notificar , ezaguerazo , jaquiñerazo. Lat. uridice monere , denuntiare.
Notificado , ezaguerazoa, &c. Lat. Mo- nitus.
Noto , uſtro , viento, egoa , egoya. Lat. Notus. Noto, NO.
Noto, ſabido, jaquiña, ezaguna. Lat. Notus , a , um.
Notoriamente , aguerquiro , jaquinqui- ro. Lat. Notorièe , manifeſtè.
Notoriedad, notorio, gauza jaquiña. Lat. Res notoria , nota.
Novacion , berritzea. Lat. Novatio.
Noval , adjetivo , luberria. Lat. Novalis.
Novar , berritu. Lat. Novare.
Novato, aſi berria. Lat. Novus, tyro.
Novator , berrizalea. Lat. llavator.
Novecientos , bederatzieun. Lat. Non- genti , æ , a.
Novedad , berritaſuna. Lat. Novitas, nov um.
Novedades , berriac, veaſe nuevas. Lat. Nuntij.
Novedad , admiracion , miraldia. Lat. Mirum. Me hizo novedad, miraldi batec eman cidan Z@erri iruditu citzatadan.
Nov el, aſi berria. lat. Novus , tyro.
Novela , hiſtoria fingida , aiſacondaira. Lat. Fabula ſtitè conficta.
Novelas en lo forenſe, legueberriac. Lat. Novellæ uſtiniani conſtitutiones.
Novelador , el que las eſcribe , aiſa con- dairaquiña. Lat. Fabularum narrator, ſcriptor.
Noveleria , aiſacondairac eſatea. Lat. Fa- bularum narratio.
Novelero , berrizalea. Lat. Novitatum cupidus.
Novena , que ſe haze à algun Santo, be- deratziurrena. Lat. Novendialia, ium.
Novenario , lo miſmo que novcena.
Novendial, bederatziurrengoa. Lat. No- vendialis.
Noveno , na , bederatzigarrena. Lat. N nus.
Nov enta , laroguei ta amar, lauroguei ta amiar.
Novia , veaſe novio.
Noviciado , la caſa , bedoiteguia. Lat. Probationis domus.
Noviciado , el tiempo , bedoitera. Lat. Probationis tempus.
Novicio , en las Religiones , bedoiquiña. Lat. Novitius , tyro.
Novicio , principiante , aſib@erria , ſar- berria. Lat. Novitius , tyro.
Noviembre , Aſcilla , cemendila, azaroa. Lat. November.
Novillada , cecencodia , idiſcodia. Lat. uvencorum armentum.
Novillejo , cecencochoa , idiſcochoa. Lat. Jvenculus.
Novill , novilleja , bigya , bigaincha. Lat. Ju enca , juvencula. N O. 1r
Novillero, el que haze novillos, ò ſe hu- @
Noviilo , cecencoa , idiſcoa. Lat. Juven- cus.
Novillos , hazer novillos piper joan, eguin , ibilli. Lat. Puerum aufugere.
Novilunio , il@erria. Lat. Nviluium.
Novio , novia , ezcomberria. Lat. Spon- ius , ſponſa, nova nupta.
Noviſsimos , las quatro poſtrimerias, -
Noviſsimo, muy nuevo , chit berria, be- rriena.
Noxa , lo miſmo que daño , veaſe. T N U.
Nubada , nubarrada, odeijaſa. Lat. Nim- bus.
Nubado , nubarrado , odeiztatua. Lat. Nubibus depicts , diſtinctus.
Nuarron odeitzarra. Lat. Nubilum vagum.
Nube , odeia, edoya, oſá. Lat. Nubes , is.
Nube de el hojo , lauſoa. Lat. Oculi nu- becula.
Nubecilla odeichoa , &c. Lat Nube- cula.
Nubiloſo , lo miſmo que nu loſo veaſe.
Nublar , nublarſe , veaſe anublar.
Nublado , lo miſmo que anblado, veaſe.
Nublado , nublo ſuſtantivo , odeia,
Nubloſo , odeitſua, editia, goibelduna, oſtia.
Nuca , lepachocoa, garrondoa. Lat. Cer- vicis nodus.
Nucir , antiquado , daiñar.
Nucleo , lo miſmo qe meollo , veaſe.
Nudamente , deſnudamente , veaſe.
Nudillo, en los dedos , atzaguiltza. Lat. Digiti nodulus , articulus.
Nudillos , en las medias , ateraquiac. Lat. In caligarum te xtura nodulus.
Nudo , corapilloa , orapilloa. l o- . dus.
Nudo , en los arboles , mentondoa. Lat. Geniculum.
Nudo Gordiano coraillo Gordiarra, aſcatu ecin dana. Lat. Nodus Gordianus.
Nudoſo , corapillatſua. Lat. odoſus.
Nudreſcedor , nudreſcer , veaiealimentar.
Nudrimiento nudrir , veaie nutrir
Nuegados , inchaurrorea. Lat. Tragemata uuCca. Nuera, vr N .
Nuera , erraña. Lat. Nurus.
Nueſſo , ſa , lo miſmo que nueſtro.
Nueſtro , tra , gurea , gueurcea, guerena. Lat. Noſter , a , um.
Nueva , nuevas , noticias , berri , berriac. Lat. Nuntius, rumor.
Nuevamente , berriro , barriro. Lat. No- viter.
Nueve , bederatzi , bedratzi. Lat. No- vem.
Nuevo , berria , barria. Lat. Novus, a , um. De nuevo , berriro , barriro , berriz, barriz , oſtera. Lat. Denuò. Que ay de nuevo ? cer berri da ? Lat. Quidnam novi? Hazerſe de nuevas , jaquiñeza eguitea. Lat. Inſcitiam affectare. Cogerle de nuevo , lenengoan gauzaren bat aditzea. No cogerle de nuevo, ja- quindun izatea. Lat. Primo rem cog- noſcere , priuſve cognitam habere.
Nuez , inchaurra, eltzaurra. Lat. Nux, cis.
Nuez de la garganta , cintzurra , chin- churra. Lat. Gulæ tuberculum.
Nuez moſcada , inchaur muſcatua. Lat. Muſchata nux.
Nueza , eſpecie de vid ſilveſtre , aſtama- tſa. Lat. Vitis ſylveſtris.
Nugatorio , chanchagarria. Lat. Nuga- torius.
Nulamente , invalidamente , iñolazcoro, iñolazquiro. Lat. Invalidè.
Nulidad , iñolazcogoa. Lat. Nullitas.
Nulo , iñolazcoa. Lat. Nullus , a , um.
Numen , lo miſmo queDeidad , veaſe.
Numen , ingenio eſpecial para algo , vea- ſe ingenio , genio.
Numerable , cembategarria. Lat. Nume- rabilis.
Numeracion , cembatetzea. Lat. Nume- ratio.
Numerador , cembatetzallea. Lat. Nu- merator.
Numeral cembatetarra. Lat. Nume- ralis.
Numerar , cembatetu. Lat. Numerare.
Nutado , cembatetua. Lat. Numera- tus.
Numericamente , numerico, indiidual- mente , individual , veaſe.
Numerico, lo miſmo que numeral, veaſe.
Numero , cebatea. Lat. Numerus.
Numero , muchedumbre, veaſe.
Numeros , Libro de la Sagrada Eſcritura, Tumeroac. Lat. Numeri , orum. Sin numero cembatebague. Lat. Sine numero. N U.
Numeroſidad , muchedumbre , veaſe.
Numeroſo , cembatetſua. Lat. Numero- ſus.
Numiſma , Numo , veaſe moneda.
Numulario , dirutrataria. Lat. Numu- larius.
Nunca , nunca jamas , iñoiz , nihoiz ez, iagoitic ez , ſeculan. Lat. Nunquam.
Nunciatura , Digidad de Nuncio, Mun- ciatura , Nuncio Jaunaren goyendea. Lat. Legati Pontificis munus.
Nunciatura , el Tribunal , Nunciatura. Lat. Legati Pontificij Tribunal.
Nuncio de ſu Santidad , Nuncioa. Lat. Legatus Pontificius, Nuntius.
Nuncio , menſagero , veaſe.
Nuncupativo , nuncupatorio , icendago- quia. Lat. Nuncupativus , nuncupato- rius.
Nupcial , eztaicoa. Lat. Nuptialis.
Nupcias , bodas , eztayac. Lat. Nuptiæ.
Nuſco , antiquado noſotros.
Nutria , animal , igarabá, ubagarea. Lat. Lutra , æ.
Nutricio, galordaria. Lat. Nutritius.
Nutricion ,@galordea. Lat. Nutritio.
Nutrimento , galordea. Lat. Nutrimeu- tum.
Nutrir , galordetu. Lat. Nutrire.
Nutrido , galordetua. Lat. Nutritus.
Nutritivo , nutrimental , galordagarria. Lat. Nutritivus.
Nutriz , iñudea , añá. Lat. Nutrix, N.
Nympha , anyeruſa. Lat. Nympha.
Nymphea , veaſe nenufar.
Nympho, hombre afeminado, anyeruſa. Lat. Effæminatus homo. NA
Nagaza , lo miſmo que añagaza , veaſe. ñaque , monton de coſas inutiles , char- pilla. Lat. Inutilium rerum acervus. ñoclos , melindres de harina , azucar, &c. veaſe melindres. NO. Ar
Noño , caduco, chocho , veaſe. ñora , lo niſo que noria , veaſe. Nublado. ar.- T N U.
Nublado , veaſe nublado. Nublar , ñublo, veaſe nublar , nubl ñudillo , ñudo , ñudoſo , veaſe nudillo,
Comments
Loading comments…