Bucolicum carmen (Petrarca)

SIL.Monice, tranquillo solus tibi conditus antro,Et gregis et ruris potuisti spernere curas;Ast ego dumosos colles silvasque pererro,Infelix! Quis fata neget diversa gemellis?Una fuit genitrix; at spes non una sepulcri!

MON.Silvi, quid quereris? Cuntorum vera laborumIpse tibi causa es. Quis te per devia cogit?Quis vel inaccessum tanto sudore cacumenMontis adire iubet, vel per deserta vagariMuscososque situ scopulos fontesque sonantes?

SIL.Hei michi! Solus Amor. Sic me venerata benigneAspiciat, spes nostra, Pales. Dulcissimus olimParthenias michi, iam puero cantare solebatHic ubi Benacus, vitrea pulcherrimus alvoPersimilem natum fundit sibi. Venerat etasFortior; audebam nullo duce iam per opacumIre nemus, nec lustra feris habitata timebam;Mutatamque novo frangebam carmine vocemEmulus, et fame dulcedine tactus inani:Ecce peregrinis generosus pastor ab oris,Nescio qua de valle, canens nec murmure nostro,Percussit flexitque animum; mox omnia cepiTemnere, mox solis numeris et carmine pasci.Paulatim crescebat amor; quid multa? canendoQuod prius audieram didici, musisque coactis,Quo michi Parthenias biberet de fonte notavi.Nec minus est ideo cultus michi; magnus uterque,Dignus uterque coli, pulcra quoque dignus amica.Hos ego cantantes sequor et divellere memetNec scio, nec valeo; mirorque quod horrida nondumSilva, nec aerii ceperunt currere montes.Verum ubi iam videor collectis viribus olimPosse aliquid, soleo de vertice montis ad imasFerre gradum valles; ibi fons michi sepe canentiPlaudit, et arentes respondent undique cautes.Vox mea non ideo grata est michi, carmina quanquamLaudibus interdum tollant ad sidera Nimphe.Dum memini quid noster agat, quid ve advena pastor,Uror et in montes flammata mente revertor.Sic eo, sic redeo. Nitar, si forte CameneDulce aliquid dictare velint quod collibus altisEt michi complaceat, quod lucidus approbet ether;Non rauce leve murmur aque, nec cura, nec ardorDefuerint. Si fata viam et mens tarda negarit,Stat, germane, mori. Nostrorum hec summa laborum.

MON.O! si forte queas durum hoc transcendere limen!Quid refugis, turpesque casas et tuta pavescisOtia? Quid frontem obducis? Nemo antra coactusNostra petit; plures redeunt a limine frustra.

SIL.Non pavor hic animi fuerat; si forsitan auresDulcibus assuetas inamena silentia tangunt,Miraris? Natura quidem fit longior usus.

MON.O! iterum breve si mecum traducere tempusContingat sileatque fragor rerumque tumultus,Dulcius hic quanto media sub nocte videbisPsallere pastorem! Reliquorum oblivia sensimIngeret ille tibi; non carmen inane negabis,Quod modo sollicitat, quod te suspendit hiantem.

SIL.Quis, queso, aut quonam genitus sub sidere pastorHoc queat? Audivi pastorum carmina mille,Mille modos; quenquam nostris equare caveto.

MON.Audisti quo monte duo fons unicus editFlumina? sive ubinam geminis ex fontibus unumFlumen aquas sacrumque caput cum nomine sumit?

SIL.Audivi ut quondam puer hispidus ille nitentisLavit apollineos ad ripam gurgitis artus.Felices limphe que corpus tangere tantiPromeruere dei! Fluvius, si vera loquuntur,Per cinerum campos ultricibus incidit undis.

MON.Hunc igitur, dulci mulcentem sidera cantu,Illa tulit tellus; licet experiare, iuvabit.

SIL.O! ego novi hominem. Cives et menia parveSepe Ierosolime memorat, nec vertitur inde;Semper habet lacrimas et pectore raucus anelat.Hi Romam Troiamque canunt et prelia regum,Quid dolor et quid amor possit, quid ve impetus ire,Qui fluctus ventosque regat, qui spiritus astra;Necnon et triplicis sortitos numina regniExpingunt totidem varia sed imagine fratres;Sceptriferum summumque Iovem facieque serena,Inde tridentiferum moderatoremque profundiCeruleumque comas medium, fuscumque minorem;Torva latus servat coniunx, aterque paludisNavita tartaree piceas redit itque per undas,Tergeminusque canis latrat; tum dura severisPensa trahunt manibus fixa sub lege sorores;Quinetiam stygias eterna nocte tenebrasAnguicomasque simul Furias templumque forumque,Tum silvas et rura canunt atque arma virosqueet totum altisonis illustrant versibus orbem.

MON.Hic unum canit ore Deum, quem turba deorumVicta tremit, celum nutu qui temperat almum,Ethera qui librat liquidum, qui roris acervos,Quique nives spargit gelidas et nube salubriElicit optatos herbis sitientibus imbres;Qui tonat et trepidum rapidis quatit aera flammis,Tempora sideribus, qui dat sua semina terris;Qui pelagus fluitare iubet, consistere montes;Qui corpus mentemque dedit, quibus addidit artesInnumeras geminum cumulans ab origine munus;Qui vite mortisque vices, queque optima fessosFert super astra viam docuit repetitque monendo.Hunc meus ille canit; neu raucum dixeris, oro:Vox solida est penetransque animos dulcore latenti.Iure igitur, patriis primum celebratus in arvis,Attigit et vestros saltus, lateque sonorumNomen habet: que rura Padus, que Tybris et Arnus,Que Rhenus Rodanusque secant, queque abluit equorOmnia iam resonant pastoris carmina nostri.

SIL.Experiar, si fata volent; nunc ire necesse est.

MON.Quo, precor? aut quis te stimulus, que cura perurget?

SIL.Urget amor Muse; quoniam modo litore in AfroSidereum iuvenem genitumque a stirpe deorumFama refert magnis implentem pascua factis;Te, Polipheme, tuis iam vi stravisse sub antrisDicitur et lybicos silvis pepulisse leones,Lustraque submissis audax incendere flammis.Hunc simul italidesque nurus, puerique, senesqueAttoniti adverso certatim a litore laudant.Carmine fama sacro caret hactenus, et sua virtusPremia deposcit; pavitans ego carmina cepiTexere: tentabo ingenium, vox forte sequetur;Orphea promeritum modulabor harundine parva.

MON.I sospes, variosque vie circumspice casus.

YDE.Aureus occasum iam sol spectabat, equosquePronum iter urgebat facili transmittere cursu;Nec nemorum tantam per secula multa quietemViderat ulla dies: passim saturata iacebantArmenta et lenis pastores somnus habebat;Pars teretes baculos, pars nectere serta canendoFrondea, pars agiles calamos; tum fusca nitentemObduxit Phebum nubes, precepsque repenteAnte expectatum nox affuit; horruit etherGrandine terribili; certatim ventus et imberSevire et fractis descendere fulmina nimbis.Altior, ethereo penitus convulsa fragore,Corruit et colles concussit et arva cupressus,Solis amor quondam, solis pia cura sepulti;Nec tamen evaluit fatalem avertere luctumSolis amor, vicitque pium fors dura favorem.Prescius, heu! nimium vates tum, Phebe, fuisti,Dum sibi dumque aliis: – Erit hec lacrimabilis arbor,Dixisti. – Ingentis strepitu tremefacta ruine,Pastorum mox turba fugit, quecunque sub illaPer longum secura diem consederat umbra;Pars repetit montes, tuguri pars limina fidi,Pars specubus terreque caput submittit hianti.Silvius et Phitias scopulum fortassis eundemPrecipiti petiere gradu, geminisque cavernisOcculuere animas trepidi, nec pauca gementes.Post, ubi laxatis tempestas fracta parumperNubibus et celi siluerunt murmura fessi,Incipit illacrimans Phitias: – O Iupiter alme,Si scelus hoc nostrum meruit, si rustica sordetPastorum pietas, silvis ignosce! precamur;Innocui miserere gregis, meliorque capellasCollige dispersas; teneris signata labellisUbera te moveant, nisi forte oblivia lactisIllius astrigere nectar tibi suggerit aule:De grege nempe fuit nutrix tua! – Talia questus,Subticuit, pectusque manu percussit et ora.Silvius, audita rupis de parte querela,(Nam neque se coram cernebant, obice parvoPretente silicis ramoque comante dirempti)Concussa sic mente refert, gemitumque coercens:– O Phitia, Phitia; fateor, sic astra minariIampridem adverti, postquam flamantia MartisLumina, et imbrifera Saturnum in parte morantem,Obsessumque Iovem, et Venerem transversa tuentem,Sibila ventorum postquam peregrina notavi.Nonne procul nebulas, limo exalante palustri,Surgere et in nostrum delatas vidimus axem?Nonne grues profugas, turpesque ad litora mergos?Num corvos, fulicasque vagas, num sidera mestaVidimus et nimbo velatam abscedere Pheben,Tum que multa olim nascentis signa procelleSilvicole cecinere senes? Sed ferre necesse est.Hec est vita hominum, Phitia; sic leta dolendisAlternat fortuna ferox. Eat ordine mundusAntiquo; nobis rerum experientia prosit:Quo grex cumque miser ruerit, consistere pulcrum est. –– Care michi in primis et semper maxime Silvi,Respondit Phitias, oculos, te consule, tergam;Tu modo, si quod habes damni solamen acerbi,Tempestiva graves relevent oblivia casus. –– Imo, ait ille, tuum est que condita carmina servasMecum partiri: Daphnis pastoribus olim,Et tibi nunc ingens merito cantabitur Argus.Quid tibi non nobis, Phitias? num tu quoque carmenArgeum vocitare libet? Nimis omnia celas. –– Incipe; forte sequar, nisi vox tua terreat, – inquitSilvius. Ille alta fregit suspiria voce:

PHI.Arge, decus rerum! Silve dolor, Arge, relicte!Hoc licuit rapide sacro de corpore morti?Hoc ausa est tellus? te, qui stellantis OlimpiIam solus spectator eras, humus obruit atra?Quo favor, et nostri rediit quo gloria secli?Quis tempestates prenoscet ab ethere longe?Quis michi voce feras quercusque et saxa movebit,Aut longam dulci traducet carmine noctem?Quis terrebit apros? quis tendet retia dammis?Quis visco captabit aves? quis, flumine mergens,Ah! miseras curabit oves? quis sacra Cibeles,Atque humilem, Admeti famulantem in gramine, PhebumRite canet? quem nocturnus trepidabit abactor?Quem noscent dociles alta sub rupe capelle?Quem vigiles, fidique canes? quem dulcis amica?Quis michi solennes statuet per litora ludos,Insuetam patrio renovans ex more palestram?A quo consilium dubii, divinaque lateSilvestres responsa ferent? quis tempore in arctoSuplicibus prestabit opem? pulcherrime quondamArge, amor ac luctus Driadum, quid silva, quid antrum,Quid sine te colles? et post te vivere quisquamAut volet, aut poterit? Pastores, credite, mors estVivere post Argum. Iam nunc arescere circumStagna, lacus, fontes, ipsumque videbitis equor;Spiritus alter erit ventis, color alter in herbis,Floribus alter odor; solitos nec poma saporesServabunt, nec prata comas, nec flumina limphas,Vellera nec pecudes, nec opimas campus aristas.Omnia namque oculis unus (nec fallimur) illeLetificare suis et fecundare solebat.Illo silva fuit semper sub principe tuta;Pax inerat fronti, purgabat nubila verbo.Ille abiit; fortuna suos mutata fatigat.

SIL.Extorques lacrimas; nec iam michi vivere dulce estPost Argum. Sed vivaci parebimus astro.

PHI.Effugis! Agnosco: Nusquam sine carmine, Silvi.Si libet ire, cane; post i, tua damna recense.

SIL.Pastorum rex Argus erat, cui lumina centumLincea, cui centum vigiles cum sensibus aures,Centum artes, centumque manus, centumque lacerti,Lingua sed una fuit, cum qua rupesque ferasqueFlecteret et fixas terre divelleret ornos.Ille diu clarus silvis, perque omnia notus,Pascua, formosis cantatus ubique puellis,Mille greges niveos pascens per mille recessus.Postquam pertesum est nemorum longique laboris,Irrediturus abit, volucrique per avia saltuEvolat in montes. Illinc de vertice summoDespicit et nostras curas nostrosque tumultus,Regnateque videt quanta est angustia silve;Alloquiturque Iovem et viduum commendat ovile.Arge, vale! Nos te cunti, mora parva, sequemur.

YDE.His dictis, abeunt; patrii Sulmonis ad arvaContendit Phitias, silvas petit alter etruscas;Solus ego afflicto merens in litore mansi.

STU.Et quis erit precibus finis, mea cura, fugeque?Fige pedem, Dane, precor et miserere tuorum.

DANEQue Phebum sprevit, quem non spretura putetur?Quere alias curas; fis importunus amando.

STU.Hinc labor, hinc amor exagitant, coguntque trementemInterrupta loqui. Sit respirare parumper!Vis, dolus, insidie cessant; depone pavorem,Et nostros audire, sedens, dignare labores.

DANEFare igitur, cupidasque manus frenare memento.

STU.Dane, ego te solam deserto in litore primumAspexi, dubius hominemne deamne viderem;Aurea sic rutilo flagrabat murice palla,Sic celum late insolito complebat odore;Dulcia sidereas iactabant ora favillas,Ardentesque comas humeris disperserat aura.Dirigui. Sol cum radiis certabat iniquoMarte tuis: Totum non nostro lumine corpusFulgebat, timuique deos ne, forte videndo,Arderent raperentque prius quam vulnera nossesNostra, vel occultos incensi pectori ignes.Accedo; cupiensque gravis primordia morbiPandere, vix sicco vocem pulmone revulsi.Acris inexpletum, vultu indignante locuta,Effugis; incessus decuit, nam verba profundoInsedere animo et liquidis hesere medullis.Ex illo lacrime et miserum suspiria pectusFlatibus assiduis tundunt atque imbre tepenti.Tu tandem (que sola potes) miserere, modumquePone malis, si iusta peto, si cognita narro.

DANEQuot placuit mea forma viris, quot torsit amantesDinumerare piget; placuit super omnia Phebo.Aureus ille comam, nitido spectabilis arcu,Ingenio citharaque potens, Iove patre superbus,Spretus et indignans abiit: stat conscia curviRipa senis, memorantque patris sub gurgite Nimphe.Tu, quid habes, quo posse putes hoc frangere saxum?

STU.Quisquis amore voles solido tranquillus et altaPace frui, maiora fuge et nimis alta caveto.Illic contemptus et iurgia mixta querelis,Atraque perpetuis bachantur nubila ventis.Quinetiam vitare parem (licet obstrepat errorPublicus) admoneo; fidum tibi iunge minorisPectus, ubi obsequium pernox, humilesque vicissimBlanditie, dulcisque timor: res cognita paucis.Alta petunt omnes. Utinam michi tale dedissemConsilium! Sed cogit amor, perque ardua vinctumLuctantemque rapit. Victor fuit ille deorum,Molliaque herculeis aptavit pensa lacertis.Tu, cui libertas salva est, tibi consule, Dane.

DANEConsilium laudo; sedenim que prima petebam,Prima taces: spes summa tuos que nutrit amores?

STU.Pretereo quecunque tribus mea pectora lustrisIngenti siluere fide, gemitusque latentes,Et vigiles noctes, et que fert plurima secumImmitis dum sevit amor, que forte benignoIudice sint aliquid; tamen hec periisse sinamus.Sic ierit; tulerit tales michi vita labores;Debitus incaute fuerit furor iste iuvente.Haud tacuisse velim, quod, cum mea pauca putaremPosse placere tibi, studui si musica forteArs michi ferret opem, quod te sonus atque camene,Non auri fulgor caperet; frustraque timebamHanc etiam tentasse viam; raucumque videbarNescio quid strepere, donec mea carmina FaunosNon puduit Driadesque pari celebrare favore.Sepe quidem ramum vidi dulcedine tentasLinquere, et attonitas in me spectare capellas,Spernere apes cithisum, mutas estate cicadas.Letabar. Nec nata prius fiducia nostri est,Quam sacer ille michi: – Cane fidens, – diceret Argus.

DANEEt merito; namque ille fuit qui talia posset.Iure iubere suo, nosset qui talia solus.At tu, si qua recens studium tibi contulit, effer.

STU.Dane, nostra quies, noster labor atque voluptas,Unam ego te dominam, teque hostem affusus adoro.Tu decus es nemorum, tu spes pastoribus ingens;Te vates magnique duces, te Iupiter altusDiligit, ac iaculo refugit violare trisulco,Quo ferit omne nemus. Te, quam pharetratus Apollo,Quam celebres arsere dei, nunc Stupeus ardet,Pastor inops, lentusque gregis contemptor opimi;Dives erit, si pulcra voces sua carmina, Dane.

DANEPlus aliquid, quam rebar, eras; reverentia nostriImpedit. Adde aliud; poteris fortasse placere.

STU.Forte die medio, dum me meus urget amaror,Sive amor in silvas, subito vox contigit auresDulcior humana. Stupui: levis unda nitentesPer pronum herboso volvebat calle lapillos.Prominet ipse locus, murmurque secutus aquarum,Purpurea in ripa laurique comantis ad umbram,Virgineam aspicio, celo plaudente, choream.Flecto gradum propere. Tunc una sonantior omniEx numero: – Si fata tuos hoc tramite gressusRara movent, aude divinos cernere vultus. –Hec ait, et dextram tenuit; tremor omnis abibatPosse loqui; incipio: – Quin vos michi parcite, dive;Error Amorque trahunt; sector vestigia dure,Heu michi! sparsa fere; fugit illa, meosque doloresNescit. – Ad hec Virgo, subridens: – Novimus, inquit,Omnia. Thesalidem sequeris per confraga Danem;Fabula iampridem aoniis notissima lucis.I certus, lentescet enim; tamen accipe ramumHunc prius. – Et tenero frondosum pollice ramumDecerpsit, cupidoque michi porrexit, et: – Ibis,Ibis, ait, dicesque novem vidisse sorores,Quas vulgus spectare nequit, quas nulla profanisMens curis imbuta videt. Si plura rogaris,Dic vidisse, quibus vi bella movere dolisqueQuam tutum, preceps docuit de turre Pireneus,Voce vel ingenio Pice docuere loquaces.Dic sacro te monte vagas; dic fontis ad undamQuem pedis impulsu, genitus cervice Meduse,Alatus perfodit equus; dic nexa canentesOrbibus imparibus, vario modulamine vocum,Cuncta novem, variosque animorum ex ordine motus;Quid fame predulcis amor, vocisque levamen,Quid studium, ingeniique vigor, quid culta cerebriOra tenacis agat; post hec, quisnam impetus, et quodIudicium, etheree quenam discretio menti,Quidve potens mulcere aures. In fine fugacesHuc, Dane – dic – verte oculos. Regina sonoriHunc michi prima chori ramum dedit arbore vulsum,Quem tibi monstrarem; volucrem iubet illa monetque,Hemonie post signa fuge, consistere tandem:Ferrea sit quamvis, motam pietate videbis. –

DANEMotaque sum; sequere et collem properemus in illum.

STU.Perge! Labor nullus tecum iuga prendere Olimpi.

DANEScis quo colle sedes? maiestas quanta locorum est?

STU.Imperiosus apex dare circum iura videturCollibus, et celo silvas despectat aperto.

DANEHuc ego pastores memini victricia sertisTempora, et arboreis spoliis ornata, referreCurribus invectos niveis delubra deorum.Intereram iam leta, virens; spectare iuvabatCum ductore greges captos, tristesque iuvencos,Exuviasque graves peregrinis montibus actas,Et longos rerum strepitus, pompasque frementes:Huc ab yperboreis per vim custodibus aurumGriphibus ereptum, magnos pervenit in usus;Huc Asie predas informi squalida tergo;Huc quoque nutantes tulit indica belua turres.Quid te multa morer? Quicquid nemus undique pressisExtulit uberibus, hoc est in monte coactum.Hic iusti sedere patres, hic viva iuventus,Hic caste lusere nurus; hoc pastor in antroMaximus insidiis periit, nec pulcer AdonisVulnificos evasit apros. Sed tristia linquo.Hoc ipsos est fama deos habitare cacumen;Hoc caput est nemorum, domus hec Iovis ampla tonantis;Hic, natum complexa suum, Lathona SibilleAgnita fatiloque, pastori ostensa superbo est;Hec iuga magnanimus, scipionibus actus eburnis,(Sic crevit fortuna loci!) tua cura, subactisSaltibus ex lybicis rediens, puer ille revisitEt secum rudis ille senex. Post tempore multoCantantes venere alii, quos dicere longum est,Partheniasque tuus, triplicis modulator avene.Omnibus hic viridi frondebant tempora lauro.Hic ego, dissimili quanquam sub sidere, sertumFronde tamen simili faciam tibi: porrige ramum,Quem sacra Castalie regnatrix tradidit alme;Illius hoc nostrumque simul tibi munus habeto:Linque alias curas et noster protinus esto.

STU.Nunc vigilasse iuvat; dulce est meminisse laborum.

GAL.Tale quis ingenium, tanti quis muneris usum?Ut niveum compegit ebur, nervosque loquentesAddidit ac numeros! Dic, o Tirrene, quis ille?Dedalus? Anne alius dextre successor et artis?

TIR.Dedalus ipse fuit, nec falleris omine, Galle,Artificum stupor eternus, quem docta potensqueMiratur natura virum; michi maximus illeArgutam dedit hanc citharam plectrumque modosque.

GAL.Cuius amor meriti? cuius pulcherrima merces?

TIR.Nullius. Nam sponte meum quesivit amorem,Dignus quem silve, quem grex, quem pastor adoret.

GAL.Qua tamen hec regione tibi sors obvia venit?

TIR.Est nemus aerium, trabibus quo frigida quernisSubmovet umbra diem; non illic aura, nec estus,Non gregis aut hominum vernos premit ungula flores;Fontibus aversis circum duo flumina surgunt,Hoc secat Etruscos, petit illud gurgite Romam:Hic, quasi venturi presagus, tristia mecumPlurima volvebam, flebam quoque; vidit ab altoDedalus annosas inter considere fagos;Accessit, citharamque ferens: – puer, accipe, dixit;Hac casus solare tuos, hac falle laborem. –

GAL.Infelix! ubi tunc aberam? Fortasse fuissetHec fortuna alii; citharam michi Dedalus illam;Novit enim egregie, atque interdum visus amare est.

TIR.Hanc minime; sed forte aliam, nam milia multaIlle habet et large partitur munera in omnes,Galle; sed, ante diu quam presens silva vireret,Hec fuerat promissa michi. Namque anxia partuMater anelanti Lucinam voce rogabat,Et mestum, ignarus lucis, iam limen adibam;Attulit ecce pium fors Dedalon; haud mora, mixtoVagitu gemituque gravi concussus, apertasSubstitit ante fores; deque obstetricibus uni:– Si puer est, citharam dabimus; si nata, monile,Dixerat, ac speculum; – subitoque evanuit. IndePolliciti rediitque memor, factoque beavit.

GAL.Utilis invidie species imitatio fervens,Incutiensque animo stimulos, Tirrene, fatebor.Ardeo nunc similem citharam, nisi forsitan ista(Quod malim) caruisse velis. Sunt vellera nobisMollia, sunt hedi; pretium, vel grande licebit,Ipse rei parve statuas. Parebitur ultro.

TIR.Grande rei parve? Cithare solatia nescis;Rem magnam (sit nota) voces: fastidia mulcet,Lassatos animos refovet, solatur amicos,Gaudia restituit, pellit de pectore luctum,Exiccat lacrimas, compescit flebile murmur,Spes revehit, frangitque metus, vultumque serenat.

GAL.Quid pretio maiore vetat vel magna pacisci?

TIR.Non michi setigeri quantumvis pascitur usquamVilligerique gregis, nedum leve vellus et hediSit pretium cithare; non si tibi gurgite latosAmbiat Hermus agros, rutilisque oblimet arenis.Quid michi divitie? quid rerum mutus acervus?Nostras cernis opes: Hec est, qua crebra rebellisPrelia fortune mundique prementia vinclaPauperiemque levo; rigidas hac sepe per Alpes,Perque nemus vacuum, perque atra silentia noctisFisus eo; plaudunt volucres et concava saxa,Interea tristes fugiunt per nubila cure.

GAL.Laude sitim cumulas; fer opem, optatoque potiri,Te duce, contingat; vivam memor emoriarque.

TIR.Sera animum que cura subit? Brevis ecce iuventeFlos cecidit. Tunc tempus erat! Iam discere turpe estQuod pulcrum didicisse foret. Sic volvitur etas,Omnia sic volvit fugiens, ac nescia freni.Sorte tua contentus abi, citharamque relinque;Est quibus a teneris tractata suaviter annis.

GAL.Posceris auxilium; tu consulis? Incipe rebusMecum; verba aliis, quos possunt verba movere.Poscimus hanc avide; toto nil pulcrius orbe est.

TIR.Pulcra movent oculos, sed prosunt apta fruenti;In partesque venit pudor atque modestia voti.

GAL.O felix, o care deis, Tirrene, supernis!

MAR.Quid genitrix veneranda dolet, germane? quid illiAccidit hoc dignum gemitu? quorsumve recentesMesta pluet lacrimas, nec lumina nostra madescent?

API.Cuncta vorant anni volucres; domat omnia tempusIndomitum; cecidit matris fortuna decorque,Arentique virens senio dat terga iuventus.

MAR.Aspice quot circum stabiles, urgentibus annis,Et virides cernuntur anus. Aliunde profectoLuctus et offensi veniunt suspiria cordis.Querere nos causas, fatisque obstare repertisSuadet amor, pietasque iubet, meritumque reposcitAltricis, partusque labor, fastidia, cure.

API.Vim nescit natura pati; licet omnia certentPectora ab adverso, cunctas licet advocet artesHumanum genus et studio contendat inani,Invictum caput illa ferens, contemnet habenas.

MAR.Hec prope diis natura pares iubet esse parentes.

API.Hec eadem prohibet cursum prevertere vite,Et rerum turbare vices. Iuvenescere materNostra nequit; varia est pietas; de coniuge quisqueCogitet et parvis studeat succurrere natis.

MAR.De genitrice nichil? Sedenim michi maxima matrisCura subest vidue; nil hac michi carius usquam.

API.Quis vetat esse pium? Munus leve dulcia verba.Hos humeros, has illa manus, hec brachia nobisSola dedit, donisque suis ea sola fruatur.Non comes esse sibi, quascunque vocarit in oras,Abnuo, nec fragili baculum me ferre senecte.

MAR.Dii tibi consilium celo tribuere sereno;Nunc pietas sua regna tenet, sua possidet arma:Filius es, matri vin subveniamus egenti?

API.Fare; quid expectas? Omnis mora torquet amantem.

MAR.Est domus ampla sibi, nemoroso condita colle,Dudum magnanimi longo quam tempore fratresObsequiis coluere piis. Tum cognita lateMater erat, saltus nimis invidiosa per omnes,Felix et partu, et silvestribus inclita gaçis,Ac nemorum regina potens; mors invida natosPreripuit misere, perierunt corpora fratrum.Fama viget. Nos ludibrio dilata iuventusSpiramus; sed fama iacet, tenebrisque sepulta est.Sub nobis mutata domus fortuna; tot annisIncolumis, nostros cecidit non passa furores.Hec matri reparanda domus; nil gratius illi,Ni quo fata premunt, fractis consurgere bustisAspiceret natos et tempora prisca reverti.

API.Milia sunt hominum, curarum milia mille:Quisque sibi sapiens. Unde hec tibi somnia frater?Pellere pauperiem labor est mortalibus ingens,Cui nunquam speranda quies; nos sorte malignaVivere per silvas ulla vix possumus arte;Et (tecum, germane, loquor) non furta rapinisMixta iuvant, plenis nec prede ab ovilibus acte.Tu nova tecta paras ruiture attollere matri?

MAR.Non nova, sed veterum turpes reparare ruinasDa, frater, da, care, manus partemque virilemSponte subi; vincat pietas invicta laborem.Siccemus pariter lacrimas, et mesta parentisPectora, ne tales doleat genuisse, levemus.

API.Cura supervacui pectus quatit! Occidit illaSpes sobolis, que cuncta procul compleverat arva,Nec muris contenta suis, nec cespite parvo.Ad paucos reditum; pascent nos avia baccisArboreis, duplicisque capax testudinis antrum,Dum tonat, excipiet, ventosque arcebit et imbres,Mater ubi alternis convivia festa diebusHic aget atque illic, geminoque fruetur honore.

MAR.Coniugibus despecta quidem et calcata superbis,Ac dominas habitura nurus! Quin flectere tandemEt monitus meliora vide: Genitricis uterqueTecta colat, limenque pius venerator adoret,Quod sacri tetigere pedes. Non aspera mando;Dulce est annose iuvenem servire parenti.Non in vestibulo pudeat me mane videriSollicitum, quid mandet anus. Quin septa laremqueMolimur, solitas sedes? Hinc iussa nepotesAccipiant, hic una domus, nec scissa potestas,Nec fratrum divisus honos. Vicinia iunctosHorrebit; virtus gladio plus vera timetur.Aggrediamur opus, quedam leviora videnturExpertis; genitrix, animos si cernat amicos,Ipsa aderit; nam pascit oves, pascitque iuvencos,Unde istas cumulamus opes. Ars fallere matremPrima quidem pueris! Fortune frusta vetuste,Preterea et terre salis altum infodit acervum,Quem cupido quondam pecori blandita latenterMiscuit et sapidas aspergine reddidit herbas;Insuper ad veteres ortos, umbrosaque Tempe,Saturnique domos, et que possedimus ultra(Lidius at nunc hospes habet) violentus ab altoMonte cadit rivus, qui, dum sua rura revisit,Impedit invalidam transverso gurgite matrem.Pons fuit hic, manibus sanctorum structus avorum,Tempus in hoc solidus; tacitos quo tramite fures,Qui gregibus pestem, silvis suprema parabant,Repperit argutus nocturno tempore pastor;Collaque sic meritis fregit. Tua dextera pontemHunc (tibi nota loquor) tumidas effudit in undas,Dumque nocere michi properas, matrique tibiqueEt gregibus silvisque noces. Sed iurgia mitto.Hic nostram modo poscit opem; sine crimine quamvis,Non onerum partem tecum tolerare recuso.

API.Compulit in facinus tua longa superbia. VerumCimba brevis fluvio est, habilis transire volenti;Rus breve trans fluvium superest; fortuna solutosAngustat, finesque locat quos fratribus olimTam bene pacatis quam nos sumus. Arcta priorum,Arcta extremorum confinia; at inter utrumqueLaxarunt sua rura senes. Audacia letosNon stabiles habet eventus: En omnia demumAd primas rediere vias, forsque improba giroLusit in assiduo. Quid quod sine ponte manemusTutius in ripa? Iam, quantum ad cetera, serum estEdificare domos sub tempus velle sepulcri.

FES.Quid vano sermone leves consumitis horas?Tertius ille minor, quem vos calcare soletis,Silvas frater habet; iam fundamenta domorumSede locat patria; genitrix sibi rura gregemqueCredidit et nati gremio secura quiescit.Parent cuncta sibi. Curas agit ille senilesEnse puer stricto, laqueisque sub arbore tensis,Quis avium furumque pedes et colla premantur.Pinguibus arentes tenerisque ab ovilibus arcentFortia claustra lupos, tristis non murmurat ursus,Sanguineus non sevit aper, non sibilat anguis,Non rapidi predas abigunt ex more leones,Non aquile curvis circumdant unguibus agnos;Excelso, predulce canens, sedet aggere custos.Pascua tuta silent. Audit iam litus utrumqueCarmen, et extremus calaber ligurumque recessus,Undifragi sectique tenens convexa Pelori.Si vocem extulerit, Mauros turbabit et Indos,Arctoasque nives, austrique calentis arenas.Imperat is vobis linguam cohibere; capellasIte domum tondere inopes. Negat almaque materPartem uteri vos esse sui, suppostaque iuratPignora falsa sibi: Vallis te proxima misit,Apenninigene qua prata virentia silveSpoletina metunt armenta gregesque protervi;Te longinqua dedit tellus et pascua Rheni.

MAR.Nunc memini: Audieram veteres narrare bubulcos.

PAM.Quis nemus omne vagis lacerandum prebuit hircis?Quid silve meruere mee, quas rore supernoIupiter, et rivis spumantibus horrida coniunx,Impiger atque olim Pyreos Phaniosque rigarunt?Que rabies furtim, segetes dum carpit acerbas,Spes et opes turbavit agri? cui pulcer Hiberus,Delitie nostrumque decus, sub tempus aratriNon timuit prunas crepitantibus addere lauris,Quis prope consumptus, dextram nisi noster ApolloPorgeret afflicto, montesque efferret in altos?

MIT.Pastorum sors dura nimis! Date frena capellis,Indomitos cohibete greges, simul ubera multoLacte fluant semper... magicas non movimus artes!Et nunc iste ferox lites et iurgia secumInstruit, ac, saxum et nodosa repagula gestans,Quot maledicta parat, poterit maledicta mereri,Ense perire suo, quod fert reperire venenum.Blanditiis tamen aggrediar: Quo Pamphile et unde?Quosve locos habitas? serum tua claustra revisis!Quid fremis? inque gravi qui fervet spiritus ore?

PAM.Furcifer hic, Mitio? nec te durissima sontemSorbet adhuc tellus? Iam iam mirabile nullum est,Si nemus et messes atque omnia, versa retrorsum,Spem lusere meam. Cui proh! custodia cultiCredita ruris erat? cui grex pascendus in herba?Intempestivis perierunt mortibus agni;Defessi periere boves, hircique supersunt,Immundique sues, quos luxus et otia tendunt:Turba nociva satis, nulla que lege per agrosSpargitur insultans, virgultaque dentibus urit;Iam montes infecit odor, nostramve quietem.

MIT.Haud inopina quidem patior convitia; dudumSingula nam tacito tractans sub pectore mecumVaticinatus eram: – Iam turbidus ille redibit,Nec servi tergo, nec amici parcere fameDoctus, nec rigida pietatem admittere fronte. –Pamphile, quam facile est alienam carpere vitam!Quam durum servare suam! Te forte magistro,Segnior haud gregibus mors ac lupus ingruat albis?Nequicquam baculoque minax vultuque venires;Nil tibi tristis hiems (quanquam cessura rigoriIlla tuo), nil ver dubium, nil morbidus auster,Nil tibi de proprio violenta remitteret estas;Non volucres segeti, non mitibus umbra racemis,Non caper arboribus, non bucula parceret herbis.

PAM.Nonne ego pastor eram, dum trux, turpissime rerum,Nereus, adverso pascens in vertice tauros,Transversum deiecit humi, et pecus omne parabatVi rapere? obluctor; donec violentior illeExuit hirsutam tunicam, nudumque reliquit.

MIT.Quid potius tractare velim quot, tempore parvo,Tunc nostri cecidere greges? Est sanguine vallisPinguis adhuc; cecis raptim congesta cavernis,Ossa iacent; horrore ferit locus ipse tuentes.Non tibi, non aliis licuit mandare macelloMembra boum; sparsere lupi, sparsere leones!

PAM.Dii tibi sint hostes! At non iacuere magistri;Non rauci siluere canes; quod seva sinebatExtremum fortuna, fuit: spoliare cadentesEt niveas urbi, dominoque remittere pelles.Tu michi quid servas, nisi cornua dempta iuvencis?

MIT.Servo aurum, teneris quod compensavimus agnis;Servo habiles scyatos, et agresti urgere labellumSubere non dignor, rudium miseretque parentum.Adde quod ars, duce me, multum pastoria crevit:Discolor en talos thirreno ex more coturnusCircumit; effulgens obnubit tempora iaspis;Candida sydonio ter murice vellera tinxi,Et magnos peperi pro munere lactis amicos.Sponsa nitet gemmis, collumque monilibus ambit,Et mecum fusca secura recumbit in umbra;Non glacie nivibusque rigens, nec solibus usta,Qualis erat tua turpis anus, dum rura tenebas;Regia, si spectes, non nostra videbitur uxor.Tum passim herbosis ludunt in vallibus edi,Inque volutabris segnes innata voluptasConglomerat versatque sues; non humida pastorFortior antra subit. Sedeo iaceoque supinus,Multa canens que dictat amor, nec crastina curans;Commissique gregis ludos et prelia cerno.Tu querulus tristisque mane; tu dente canino,Qua rabies tulerit, semper mordere paratus.

PAM.Ergo, impure, tuum nostris cum sentibus aurumIungis? ut indignos habitus tibi preferat uxor,Rebus honusta suis? ut tu meliore cubiliMembra loces, somnumque animo vigilante fugacemExcipias oculis, et turbida visa fatigent?Concilient ut vasa sitim, causasque timendiInveniant, et forma domus, et cara supellex?Heu! labor insanus precio cumulare periclum;Heu! furor extremus nupte parere furenti.Turpis, adulteria et thalami tot probra pudendiDissimulare potes? Nempe hi, quos fingis amicos,Coniugis inceste facilem rapuere pudorem,Insidiasque parant etiam tibi; lumina tolleImmodico depressa mero; lupus instat ovili,Antraque pervigiles circumstant ditia fures.

MIT.Furibus est mecum contractum sanguine porciFedus, et inferni descriptum regis in ara;Invisum superis sacrum fortasse, profundisAcceptum sed iure deis, quibus ere litatum est.Non ego, ieiune confringant pinguia tygresSepta licet, totoque fremens ruat ethere grando,Armentisque satisque necem ferat acrior annus,Pauper ero: tantum scrobibus commisimus atris!

PAM.Tolle ferum, scelerate, sacrum, quod Iupiter et SolErubuit potuitque Iubar..! Sed acerba relatuPretereo; quid pastor eras, per litora gaçasConvehis, et neutrum perages feliciter. AudeLinquere iam silvas, urbesque videre remotas,Pandere vela nothis, tumidas tentare procellas;Uxor enim ignotis iampridem in collibus erratEt, patrium limen thalamumque egressa pudicum,Illa sequetur ovans meretrix famosa, procosqueSecum aget ardentes et olentes turpiter hircos,Herba peregrine quibus est iam grata paludis.

MIT.Quid, pater, obscuris animos ambagibus imples?Longaque nunc seris quid litibus otia frangis?Desine iam mestis alacres incessere verbis.Dic, age; dic breviter quicquid fert impetus et mens.

PAM.Es meritus post vincla crucem, post verbera ferrum.Supplicium breve! Quin potius sine fine doloresCarceris eterni, vel si quid tristius usquam est,Serve infide, fugax, dominoque ingrate benigno.

MIT.Crude senex, gestare crucem, tolerare cathenasSi nescis, sors ipsa tua est. Vulgata per omnesFabula iam saltus, Nerei terrore superbiDestituisse gregem, medio nisi tristis ApolloSistere calle gradum, non vertere terga iuberet.Cetera nam sileo, domino quam fidus in arctisCasibus, ut possint deserte ignoscere caule.

PAM.Et fugi, et redii; timui Pastoris iniquiVerbera; nulla metum facilem damnaverit etas.Flumine mox lavi maculas, pallorque recessit.Que tibi causa fuge? cur claustra quieta relinquis?Cur, longinqua sequens, quercus contemnis avitas?Quo claves, vesane, rapis? Quin, abice, rerumTantarum si cura premit; per menia saltuErrantes cogentur oves sub tecta reverti:

MIT.Iam michi magna placent; inopis num semper ovilisServus ero? Dulcem cantando nactus amicam,Formosus fieri studeo; solemque perosus,Antra umbrosa colo frontemque manusque recentiFonte novans. Speculum Coridon bizantius istud,Quo michi complaceo, dono dedit; omnia novitEt patitur coniunx, quoniam sua multa vicissimDura fero. Vos ignotas iactetis amicas,Me mea perpetuis foveat complexibus Epy.

PAM.Infamis mulier, multisque infausta maritis,Te foveat demens! Prior Epycus ille, profanosLapsus in amplexus, cecinit per rura, per urbesQuam coniunx generosa sibi; prior ipse puellamNactus ad irriguos secum traduxerat ortos;Ludibrioque habitus vivens moriensque, iacentemExedere canes et perminxere sepulcrum.Letior haud aliis post hunc; sed adultera forteFida tibi; fruere et speculum Coridonis habeto.Eternum gemat ille miser, pastoribus auleQui primus mala dona dedit! Formosus haberiDum petis, et capiti circumdas serta nivoso,(Ignotum tot pondus avis) dum floribus antrum,Dumque pedum, delire, rosis silvestribus ornas,Omnia depereant; quando impia sidera celo,Impia fors terris superant. Intercidat unaCura gregis; rurisque labor, studium peculi.

MIT.Succedet michi forte aliquis – nec longius hinc iam(Augurio nisi fallor) abest – qui tristis inersqueMitia preduris excuset facta repulsis,Alvernasque ferat Romana in pascua sordes.

PAM.Quem talem, nisi te genitum fortasse, minaris?En tua tota fides! En laudum summa tuarum!Peiorem si terra parit, tunc optimus ipse,Inque nocens Mitio. Sic crimen crimine purgas?Vive late, gaude vitii maioris ad umbram.

MIT.Letus agam, moriarque dolens; tu, tristis utrumque,Nescio quid confusa tibi tua somnia servent.

PAM.Par fuerat meminisse, quibus bonus ille periclisIsta paravit herus. Laniatum vepribus asprisVidimus. Heu, quanti miserans armenta redemitPerdita, sublimi veniens mercator Olimpo!Quam tenuis victus, quam nulla superbia verumRuris habet dominum! Tu luxuriaris in arvisIllius; ipse sua sitiens ac sobrius aula est.

MIT.Immemor ille sui, et, verum fateamur, avarus!Perdere pauca timet, cum possit perdere multa.Impiger horrisonis pastores vocibus implet;Hinc didicisse potes, semperque in fontibus egrasMersat oves, tondere iubens, ne vellera lappeIntricent, prohibens ipsis a sepibus hircos;Ostentatque rubos itidem sterilesque miricas,(Pascua dura feris) famulos macieque geluqueConficit, ac tolerare famem somnumque sitimqueEdocet, adiungitque minas atque intonat ore;Dulcia cunta vetat, iubet aspera; culta cavebis,Avia lustrabis, montes superabis iniquos,Et pedibus nudis tribulos calcabis acutos.Moribus his hominum quisquam de sanguine natumDixerit? aut raros illi miretur amicos?Contra ego, me memini domino servire potenti;Perdere magnificum; multis placuisse decorum.Vis ubi nulla premit, quis tot consumet aristas?Quod pecus assiduo peraget tot gramina morsu?Lascivos errare greges, hircosque procacesConiugio gaudere sinas. Simul ipse iocabor.Dum mea me coniunx, dum me mea suspicit Epy;Vos vestros servate, meos michi linquite mores.

PAM.Infelix, sic noscis herum? dum tutus in umbraStare putas, aderit, prevertens gaudia luctu.

MIT.Men verbis terrere paras? Presentia fortesDespiciunt; timidos etiam distantia terrent.

MIT.Dulcior his silvis, et gramine dulcior arvi,Gratior his antris, et gratior amne sonoro,Huc modo, dum sum solus, ades, mea nobilis Epy.

EPYNulla dies, Mitio, nostros abrumpat amores;Nulla dies gremio caput hoc disiungat amato:Ultro adsum, semperque adero, nec sponte revellar –

MIT.O mea (nam dulce est animum exonerare loquendo)Quid michi nunc stomaci reris? Precordia quantumFellis habet sparsi! Mordax modo Pamphilus acriPerculit incautum penitus, pupugitve querela,Multa minax. Absentis heri sub fine pavoremObtulit intrepido; fortem fortissima contraFrons stetit hec. Nunc, cara comes, tot dulcia mecum,Tot letos partita dies, partire quod instat.Ne pigeat, numeremus oves, numeremus et hircos.Seu gravis iste redit, seu forsitan ille tremendus,Vera licet fictis pretexere crimina verbis;Stet modo frons eadem, conceptaque formula fandi.

EPYLanigerum quodcunque pecus servare solebasMors rapuit, vel morbus habet; per gramina ripePascitur alterius quicquid superesse dedit fors.Febris iners, scabiesque tenax, violentaque tussisIam vacuos populantur agros; premit horrida sudorMucidus, et rigidi configunt tergora dumi.Tutius abfuerint, ne furtim leta pererretMesta lues capita, et serpens per ovilia pestis.Cetera nosse datur, refer huc tua lumina tantum.

MIT.Perge, meum culmen, mea spes, mea tota voluptas.

EPYIlle, procul fulvo quem cernis ludere tergo,Vertice conspicuum, setis cui discolor albisBarba genas mentumque tegit, per pascua lateNoscitur immitis, frondisque petulcus et herbe.Hunc etiam cupide metuunt perferre capelle,Sic duras tenerasque tegit, sic pondere totoIrruit, incumbens miseris, Veneremque nec ullamRespuit. Haud proprie fit segnior inde marite,Que paribus signata notis et concolor illi est.Ipse quidem, luxu immodico lassatus et annis,Iam senuit; sed dura fero recalensque senectus.Ille procax, parili totus licet ardeat estu,Viribus haud paribus fruitur; tamen omnia turbatSepta furens, nullasque sinit dormire quietasSomnifera sub nocte capras; sed ovilia circumHunc animus, non sanguis agit; dumque aspera prensatColla, parum stabiles fregisse per oscula dentesCernitur, et vocis paulatim perdidit usum.Quem, quotiens video, subitus quatit ilia risus,Ut fragilis dumeta petit, crebrosque himeneos,Et Venerem gelidis ardentem naribus omniTempore suspirans, inamenum spargit odorem.Tertius ille autem, distortis cornibus, atraLuxuria effervens, teneris male temperat edis.His multum debere memor grex ipse fatetur;Horum namque licet circum presepia natosEnumerare leves, atque agmina multa nepotum.Ille, piger senio, torpet; tamen integer olimLudere clam solitus, virides nec spernere frondes.Nunc iacet et celum spectat. Premit arduus ille,Proceris gaudens per silvam insistere ramis.Permeat hic valles, longinquaque rura peragrat.Esurit ille rubos, fulgentibus imminet undis,Nec toto satianda Tago sitis arida fervet.Ille ferox animi est, et torva fronte minatur.Ecce duo obnixis qui se se cornibus urgent;Sepe graves silvis olim excivere tumultus,Nunc multo graviora parant, atque omnia turbant.Ecce duo morbo impliciti: Niger iste quiescit,Candidus ille silet; scabiem fricat ille vetustam.Ille quidem, toto quem cernis ab agmine solum,Natura generosus erat; sed, non sua tondensGramina, sollicito tacitus terit avia gressu.Huic hostis generosus item, sed fractior evo,Contigerat; mors alterius certamen utrinqueConclusit. Non ille vadum torrentis aquosi,Nec iuga saxosi timuisset carpere montis.Dux gregis ille fuit, dum nostra reliquimus olimPascua; primus iter rapidum per lubrica flexit,Hortatus sotios; mox cetera turba secuta est,Unde diu letos vacui deduximus annos.

MIT.Quid non longa rapit, seclis fugientibus, etas?Decrevit grex ecce situ: Que culpa? Quis error?Immortale homini nichil est; moriemur et ipsi.Ludere consilium, nec euntis temporis horamPerdere segnitie, curasque repellere inanes;Ni forsan tibi nunc aliud, dilecta, videtur.

EPYProrsus idem: Quid enim restet? Que meta malorum?Ambiguum, licet ille gravis promissa minasqueIudicis inculcet, res pendet; ludere prestatInterea, et primam morti subducere partem.Quam sapiens sileo (semper tibi fida profectoHortatrix, atque una, fui) presentibus utiEt gaudere bonis, fato mandare futura,Blanditiis profugam assiduis revocare iuventamEt retinere manu, properanti obstare senecte.Sed, si tangit amor pecoris, muliebribus auremConsiliis adverte tuam, nisi forte pudori est.

MIT.Dic, mea, dic, requies, thalami dic gloria nostri.

EPYHos tibi fecunde matres peperere: Quid heresSanguine in externo? Veteri nova cornua sertoFloribus ex nostris ornabimus. Ipse latentemPamphilus haud noscat fraudem; nec degener istisSanguis inest, humilisque gregis vestigia servant.Liquitur hic luxu, non pinguia pabula desintConiugiumque frequens; implebit ovilia solus.Errantes studet ille senes transcendere cursu,Et facit. Ille gregem longe post terga reliquit.Aspicis hunc tumidum? Meditatur prendere truncosMordicus, et vacuas cornu iam verberat auras.Mitior hunc vultu sequitur; michi crede, sed ille estSevus et hirsuto multum truculentior apro.Me spectante, parem spoliavit coniuge nuper,Et potitur camuris nunc naribus ac pede torto.Illum inopem, pavidumque procul per saxa fugavit.Hi turpes, rerum indocti, latitare videntur;Sed sine consuescant, discent tot multa magistris.Hi duo – Quid reris? – fatales dulcibus uvis,Iam pingues, mustoque graves; hos, pelle revulsa,Persolves leso (venient triaterica) Bacho.En tibi par aliud; ratio famuletur amori,Dignum laude licet, blandis prope lenius agnis.En quoque par longe varium; pratum ille modestoDente metit, ramos patulos vorat alter hiatu,Teque tuumque gregem rauca qui voce fatiget,Meque fugare locis informi murmure possit,Spumeus ac frendens, tunsoque simillimus urso.Hos tibi romulei miserunt gramina saltus;Cetera de nostris veniunt tibi gaudia lucis.Hinc alii, atque alii accrescent; fors prona favebit.

MIT.O pecudum decus eximium, reginaque silve,Perge, age, iunge greges, et cornua flore rubentiHis quoque circumda; grex esse videbitur unus.Hunc tamen oblita es; numeris ascribe merentem:

EPYInvisa regione satum, quem florea vallisPaverit, et nostri spretorem miserit arvi:Pellicis imperio premimur; moribundus et unusIntroeat, spatiumque brevis non expleat anni.

MIT.Iram frange, precor: nil unquam tale iubebo.Iam tranquilla redi, quoniam res magna peracta est.Pamphilus ut redeat, iustas licet arte querelasAbstulimus, tacitam mestus sibi sorbeat iram.

EPYMulta quidem curis dedimus, iamque hora quietisNos vocat. Accelera; glacies premat hispida colles,Brachia nos nexi, molli iaceamus in ulva.

GAN.Quo fugis? Expecta; liceat condiscere causasDiscidii. Tu nostra puer, (nisi fallor), amabasPascua. Quo pastos abigis cum matribus agnos,Ingrate atque oblite mei rerumque mearum?

AMI.Parce, parens, damnare tuum. Puer, ipse fateris,Hac pavi regione gregem. Tibi letior annisTunc animus fuerat; nunc intractabilis, asper.Me quoque vivendo patientia prima reliquit.

GAN.Consilium solet esse senum, iuvenumque voluptas;Tu michi deliras senior; tum vallis amatorUnius, deserta vagus nunc avia tentas.

AMI.Propositum mutat sapiens; at stultus inheret:Res, tempus, fortuna, locus firmata frequenterConsilia alternant. Macie turpique veternoTerga pecus confecta gerit; squalentia sentesVellera dilacerant. Quid agam? Nec pocula fontisTuta, nec herbarum morsus sucique salubres.Ipse aer suspecta michi suspiria reddit.Quin iustam permitte fugam, et miserere coacti.Nam potes. Ecce etenim veni ad tua gramina pauper,Pauperiorque domum redeo, non lacte nec edisAuctior, invidia et solis iam ditior annis.Adde supercilii pondus, quod non gravis equetEthna iugis, non Ossa rigens, non altus Olimpus.Id prius equanimis tuleram; indignantior etasEst senium, rugeque animos in verba ministrant.Triste senex servus! Sit libera nostra senectus.Serva iuventa retro est; servilem libera vitamMors claudat; memor usque mei subsiste valeque;Me fatum tentare meum sine pascua circum.

GAN.En animi servum memoris! Sic omnia ventusAbstulit? Has mereor grates, hec premia reddis?Ut nil prestiterim, multum, licet impar, amavi.

AMI.Verba quidem verbis, res rebus; purus amoriSed solus debetur amor; gratusque memorqueSum, quia te semper, postquam michi notus, amavi;Et, dum vita comes, si quid michi credis, amabo.

GAN.Quo properas igitur? Que te magis allicit ora?Unanimes que causa repens disiungit amicos?Perdit enim servi nomen cui libera mens est.

AMI.Aspice fagifero tangentem vertice montemNubila, tum gravida fontes tellure crepantes,Unde ruens pelagis confunditur unda quaternis;Aspice preruptum scopulis extantibus alteIre sub astra iugum. Lapis ille impervius olim,Punicus hesperio donec sibi pastor acetoFecit et igne viam, nostris pastoribus ingensDiluvium stragemque ferens; hoc forte per estumSolus ego ac sitiens nuper sub colle vagabar.Gillias erranti se se comitemque ducemqueObtulit, et vivas digito direxit ad undas.Progredior, vallesque novas et pinguia lateRura noto, sed sepe oculos in terga reflectens.Iam latus hoc sordere michi, iam turbidus etherCepit ad occasum, iam sidera mesta videri.Agnosco validum patrie revocantis amorem;Illic et viole melius per roscida pallent,Per dumeta rose melius redolentque rubentque,Purior ac patrius illic michi prata pererratRivus, et ausonie sapor est iam dulcior herbe.

GAN.Spreta fides igitur comitum tam certa piorum,Cum quibus et niveas laqueis viscoque columbasGaudebas, dammasque plagis tentare fugaces?Cum quibus et Capree soles, umbrasque Leonis,Et Tauri flores, et adulte Virginis uvasCarpere, vel fando cuntantem impellere noctem,Vel longum breviare diem sermone iocisque,Et requie molli durum condire laborem?

AMI.Nil spretum, nisi silva ferox pastorque protervus,et gignens aconita solum, et mestissimus austerEt plumbo infecti latices, et turbine tortusPulvis, et umbra nocens, et grandinis ira sonore.

GAN.An prius ista tibi tam longum ignota per evum?

AMI.Nota prius, fateor; tenuit me pestifer ususLuctantem, me vester amor, me forma puelleBlandior illecebris. Sed iam cum tempore sensimOmnia mutantur; studium iuvenile senecteDisplicet, et variant cure variante capillo.

GAN.Hic vulgo iam notus eras, nec carior alterVel michi vel sotiis; silvis errabis in illis,Et mecum mansisse voles cupiesque reverti.

AMI.Nil penitus non esse potest; fortuna gubernatRes hominum, valet illa piis obsistere ceptis,Illa favere malis. At, si presagia quicquamNostra ferunt certi, levis est ad prima recursusPrincipia. Huc genitor profugus me ruris avitiFinibus infantem rapuit, ripaque palustriExposuit miserum atque abiit. Per quattuor indeServio lustra tibi; nulla est iniuria iustusLibertatis amor; patrii quoque cura sepulcri estTempestiva seni. Iantandem absiste precari,Atque iterum, pater alme, vale, dextramque relaxa.

GAN.Ah! miser. Et merita quis te cum laude canentemAudiet, aut levi describet carmina lauro?

AMI.Expectando quidem fessus raucusque canendo,Attuleram, vereor, vocis fastidia nostre.Fors aliis placiturus eo; non una per omnesEst hominis fortuna dies. Nunc mane quietumTurbida lux sequitur; nunc matutina serenusNubila vesper agit. Sic tempestatibus atrisTutus adest portus; sic litora puppe tenentesTempestas inopina ferit. Spes, terror ubiqueIuxta habitant; fortuna vaga est et protinus, interQuamvis pressa manus, ceu lubricus effluit anguis.Nil habet ista magis tua nunc opulentia certiQuam mea paupertas; ubi pluris signa favorisEt minus est fidei. Sed iam me Gillias, audi,Sollicitat damnatque moras, et Phebus hiberumVergit ad oceanum, montem nix occupat altum.Balatu moveor pecoris, nec candida dulciMugitu ingeminans cessat revocare iuvenca.Ire libet; liceat; nusquam sunt carmina tanti.

GAN.Men iuvenem pavisse domi et finxisse docendo,Ut doctum nova silva senem, novus hospes haberet?Sic labor agricolis longus, brevis inde voluptas:Arva domant aliis. Sic fessus nauta quietisInvehit ancipiti delatas equore merces.Nosco meum sidus: aliis utenda paravi.Fatum agnosco tuum: primis nam pauper ab annisPauper eris senior, pauper morieris, Amicla.I, tamen; ipse meis (quando hoc immobile votum est)Te sine, quod nollem, iam solus pascar acervis.

AMI.Ipse per estatem mediam, vel colle virenti,Valle vel umbrosa, nitidique in margine fontisSolus apollinea modulans sub fronde sedebo,Lanigerumque gregem pascam, et loca florea circumMellificas imitabor apes. Te dives habebitSilva, sed urentes turbabunt otia cure.

PHI.Heu lacere fragmenta domus! Heu sidus agelloTriste meo! Quid votivi nunc stirpibus imbres?Quid pecori studium? Segeti quid lenior aura,Aut soles valuere pii? Sors aspera rurisSemper, et immenso tenuis fortuna paratu!Agricola infelix, ubi primum cornua tollensFloriger annus adest, circum sua gaudia fertur,Rastra manu versans rigida scabrosque ligones;Urget in arva boves, sulcoque annixus inheret.Inserit hic ramos, herbas hinc ungue nocentesVellit, et utilibus lolium secernit avenis.Hinc fodit et ripam bellis brumalibus armat;Inde leves prono devertit tramite rivos,Nil vel inexpertum linquens, vel segniter idemExpertus, sed cunta nimis. Tum nubila ab austroSuspicit, et secum pluvias incusat inertes,Tranquillosque dies operi ventosque faventesInvocat, ac celum precibus votisque fatigat.Heu! misero. Postquam sudore exhaustus anheloSpes cernit florere suas iamque horrea laxat,Ecce, fremens, sata culta truci vertigine nimbusObruit, et longos anni brevis hora laboresUna necat, pereuntque seni sua somnia fesso.Adde peregrinas volucres populantia campumAgmina, tectorum lapsus, incendia, fures;Adde gravem morbos nebulam mortesque pluentem,Innumerosque gregis casus, hominumque ruinas.Qualia nunc flemus mesti! Et vix flere relictum est,Ora metus mortis quoniam trepidantia claudit.Heu! Heu! Quo me cura tulit? Quo cecus habendiTraxit amor? Poteram vulgo quot tutius artes,Quot rerum tentare vias! Cur ultima lecta est?Paupertate labor mixtus, semperque malignamScalpere tellurem, querulasque optare cicadas?

THE.Quid gemis? Aut quenam usque adeo fortuna molesta est?

PHI.Quid gemis? Heu mea rura vides? Fons ecce laborumAtque operum! Spes ecce mee! Quid vivere longumFert homini? Nec desinimus nocitura precari.Que modo dumivagis fuerant angusta capellisAntra, vacant; rareque procul languentis oberrantRelliquie armenti, quas mors violenta per orbemSpargit et insequitur; non equoris obice vasti,Non celi terreque situ, non denique totisCaucaseis arcenda iugis; sic omnia victrixProterit et latos depascitur ordine saltus,Exemplis caritura quidem, tenuemque nepotumVix habitura fidem, superant si forte nepotes;Nec finem modo fata parant imponere rebus.

THE.Nosse mali causas ingens solet esse levamen.Dissere, si nosti, que tante pestis origo.

PHI.Multa dei celant hominem; non omnia servusClausa videt domini, cum sit mortalis uterque.Que tamen in silvis crebrescat fabula, dicam:Cerne sinus pelagi geminos, quos maxima franguntFlumina, et adverso dirimentia gurgite terras:Hunc hirsuta premit glacies, et bruma perennisAsperat, horrificoque infestant murmure tigres;Illum blanda rosis non arescentibus estasTemperat, et virides fantur per plana volucres.Hos, alio prius orta, sinus afflaverat, orbe;Hinc nostris translata lues iam regnat in arvis.

THE.Quo mare tam facili transivit et ethera saltu?

PHI.Illuc, heu! cupidi (stimulat sua quemque libido)Pervenit pars una gregis, sucosque veneniEt diras gustavit aquas. Atque inde revertens,Mox peritrura, cohors late contagia fudit.Pastorem pastor, pecudem pecus inficit egra;Spirat enim saniem inclusam pulmonis adustiAlitus, infaustis aspirant flatibus euri.Intereunt iumenta, boves, durique bubulci;Graminaque et segetes vacuis moribundus aristisImminet, et culmum componit messor inanem.Nec morbi modus ullus adest; velocibus alisMors volat; externos frustra glomeramus odores.His etiam sua pestis inest. Quid demoror? OmnesOccidimus, nisi fata minas placata remittunt.Quanquam quid reliqui est miseris? Iam falce recurvaUltima rura metunt, graia qua vectus ab oraMarmoreoque novam designans limite silvam,Inclita magnificus posuit confinia pastor.

THE.Falleris, ah! demens; nam iusta et sera merentesPastores ferit ira Dei, populumque rebellem.Effugite, o ceci, securaque poscite regna.

PHI.Nec mora tuta quidem, nec iam fuga tutior usquam;Obvia mors prevertit enim, et, quocunque movemur,Mille parat medio laqueos et retia calle.

THE.Accipe consilium propere; cuntatio namqueLenta fuit semper subitis inimica periclis:Huc, huc volve oculos; hec est via recta sine ullisInsidiis, predura quidem calcataque paucis,Sed super aerios arcto que tramite collesPerferat et sistat fessum in regione quieta.Illic vita habitat; leva sed olentis averniSulphureis stant stagna vadis; ibi lurida mortisSigna vides, atroque polum nigrescere fumo.Hos evade lacus; dextrum michi prende cacumen.

PHI.Enitar; tu me sequere et miserere iuvando.Quin prior i, tardum attollens, et porrige dextram.

THE.UItimus ac primus adero, pellamque trahamque;Tu modo, nec labor officiat, tibi solus adesto.

SOC.Quid, Silvane, doles? Tante que causa querele?

SIL.Heu, Socrates, quem vix reliquum fortuna ruineDura sinit nostre, nescis, dulcissime, nescisQuid querar, et quam iusta michi sit causa dolendi?

SOC.Auguror; especto sed rem cumulatius ex te.Fare miser misero; non aspernabere luctusParticipem comitemque ioci quem letus habebas.

SIL.Nescis prevalidi rumpunt ut verba dolores?Quid me, care, iubes fari? Pastoria nunquidMateria est lugere deas? Tamen accipe quantumSingultus lacrimeque sinunt. Fuit alta remotisSilva locis, qua se, diversis montibus acti,Sorga nitens Rodano pallensque Ruentia miscent.Hic michi, quo fueram tusco translatus ab Arno,(Sic hominum res fata rotant!) fuit aridulum rus.Dum colui indigui atque operi successit egestas.Id reputans avertor enim piguitque laborumPertesumque inopis studii; tandemque relinquensArva inarata, vagus silvis spatiabar apricis.Verum inter scopulos nodosaque robora quercusCreverat ad ripam fluvii pulcherrima laurus.Huc rapior, dulcisque semel postquam attigit umbra,Omnis in hanc vertor; cessit mea prima voluptas.Rusticus ardor erat, sed erat gratissimus ardorIlle michi insueto, qui me, mortalia prorsusOblitum immemoremque mei, meminisse iubebatHanc unam, curasque et totum huc volvere tempus.Sic ruris desertus honos, et quicquid in ensesPrecipitat, pax parta animi, pulsique tumultus;Has ego delitias et opes, hec regna putavi.

SOC.Perge. Quis interea neglecti vultus agelli?

SIL.Nec novi, nec nosse velim; michi laurea cureSola fuit. Sed iam, Socrates – ignosce – gemendum est.

SOC.Imo age, perge, precor; pariter lacrimabimur ambo,Et pietas communis enim et iactura dolorque.

SIL.Laurea culta michi, nec me situs asper et horrensArcuit incepto; propriis nec viribus ausus,Externos volui consultor adire colonos.Nec longe tenuere vie, nec tempus iniquumAc durum tardavit opus. Vulgata tenebamAscrei consulta senis; tamen altius ireMens erat, ac variis artem solidare magistris.Dux michi nullus erat, nisi amor fervorque videndi.Primum iter in Latium, qua pulcher Mintius uda,Formoso de patre oriens, interluit arva.Hic Venetum celsis extantem in milibus unum,Pastorem agricolam bellatoremque vicissim,Conspiciens, dextre modulantem in vertice ripe,Accedo et brevibus percontor plurima verbis.Iussus ab hoc Asiam graiasque invisere terras,Vix Athesim attigeram, patrii qua limina montisDeserit et letos fugiens amplecitur agros,Ecce veronei per prata virentia MartisIre duos video; canit hic, legit ille salubreHerbarum genus et pecori bonus applicat egro.Progredior; calidusque Aponus gelidusque TimavusIam spatiis equis aberant, dum pervigil alasIntempestivum quatiens dominoque molestumPerstrepuit levo ville de culmine Gallus;Mox, baculo excussus, mestum cantoribus omenPrebuit. Hinc nullo resonantia litora cantuProcurvosque sinus tacitus sequor. Obvia tandemRura sonora animum vocemque et verba dedere.Letior illa lego. Smyrnam sub fine viarumPerventum, cecumque senem, sed multa videntemConvenio. Isque, italo missum ut cognovit ab orbe,Prosiluit dextramque dedit, nemorumque profundoAccubitu et fusca fessum statione recepit,Attonitumque manu penetralibus intulit umbris.Figo oculos et cuncta libens et singula circumVisa noto, cupidumque fruor sermone seniliInsolitus. Dii, qualem hominem! Quid divite celoSubtrahitis terre rarum breve munus egenti?Hunc magni circum comites, lectissima turba,Stabant. Iuxta autem cuntis sublimior unus,Cui grege de toto supremus cesserat hircus,Fortunas casusque ducum regumque canebat.Nec casum tamen ille suum sortemque repostam,Nec tristes in terga canes instare videbat,Regibus attonso flendus post fata capillo.Iuxta alter senio infractus iuveniliter altaVoce canens; furere hinc dictus, sed voce furoremDiluit et falso quesivit crimine laudem.Sacra, sacerdotes canit hic; ille arma tubasque:Inde deum favor, inde virum. Per lesbia captumRura lupum salvumque gregem, iaculoque liraqueFretus, et hinc clarus factis, hinc cantibus alter.Altera solliciti laqueos cantabat amorisDocta puella, choris doctorum immixta virorum,Cynnameus roseo calamus cui semper ab orePendulus, et dulces mulcebant astra querele.Hanc Chous late cantata Bachide notus,Hanc Clarius caram suspirans carmine Lyden,Et quem Cyrenis genitum dedit Africa Nilo;Hanc theius samio pastor stupet igne liquescens;Nec minus hanc nostrique procul mirantur amantes,Voce omnes humili et querula, simul impare cantu.Pone senex pueri in gremio, vix mole soporisLumina pressa movens, lenibat cantibus auras;Mox siluit victus, cesserunt carmina somno:Argutum dircea palus amisit olorem.Vidi sidonio pastorem rure profectum,Annua quem morbi vis extinctura diebusAngeret alternum natalibus, ultima donecUna animam doctosque modos abrumperet hora.Unum ibi cecropii contemptum in gramine saltus,Ingenio rectum, claudum pede, voce calentiSparthanos in bella canes accendere vidi;Unum voce parem summis, per litora longeSolum, qui populo leges et iura dedisset,Iamque senex musis operam daret, urbe relicta.Vidi aquilam calvi circumvolitare sedentisOre caput pleno, simul illum lumina campoDefixum, immota meditantem carmina fronte.Vidi, expectatum ut caneret dulcedine multa,Obriguisse senem, vocemque in faucibus imisArctatam. Musas animam rapuisse putares,Sic cubito incumbens similisque erat ore canenti:Fistula pallenti pendebat muta labello.Hunc alius, Musis qui pastor amicior almis,Sed minus acceptus silvis et victor ut arteIudicio sic victus erat, de more solebatVictorem ridere suum: quod iudicis equiCarmen inops, quod fama vagis incertior auris.Vidi qui fixas raperet spes, adderet iras,Cogeret ad certam flammanti carmine mortem.Vidi alium, silvis pulsum, mox carmine dulciExtinxisse odium. Quid enim vim carminis equat?Temnere opes tanti causam preciumque laborisVidi aliquos, artesque bonas celebrare; sed interHos fuit ampla sacri lege hac qui iura parentisStringeret; hoc merito doctas laudaret Athenas.Vidi qui multre assiduus numeroque superbus,Lacte premens fragilem fiscellam rumperet acri;Qui nova mactatis oneraret plaustra iuvencis;Qui sale terga boum tereret laniata rigenti,Et qui sparsa sedens pastorum furta notaret;Biblida qui vetito cantaret amore furentem;Qui caneret solem ac lunam, stellantiaque arvaScinderet et volucri celum sulcaret aratro;Qui vivos plectro lapides aptaret ovili,Colle sub aonio funeste ad pabula ripe;Quique palestrita et pictor primoque sub evoCantor, ad extremum cursorque aucepsque fuisset;Quique illi fesso tandem et dormire parantiEx levibus calamis pulvinar stravit amenum;Quique, truces cantu solitus mulcere leones,Iustitia et cithara insignis, venerabilis annis,Incola silvarum primus, quem Trachia viditAeriam dulci Rodopen dum voce moveret,Precipitem fidibus blandis dum sisteret Hebrum.Huic duo per montes auritaque rura canentiPerpetui comites; dextre germanus inheret,Filius at leve; tegit illum linea vestis,Iste, sacer musis, plenum de fonte repostoAtque pium cratera patri porgebat anelo.Inde canum pecudumque fuit volucrumque ferarumqueArguti Frigis ad numeros spectare choream.Denique Graiorum latebras, Asieque vireta,Hebreosque graves et carmine trita minaciGramina Iordanis peregrinaque nomina lustrans,Mollia rura Arabum salis indiga ditia mellis,Affixusque oculis animoque intentus ubique,Vidi alios atque inde alios. Non omnia passimVisa sequor. Vidi sicula regione creatum,Ac sotios, quibus horridulum cantare voluptasPrima gregem, latebrisque minas vitare leonum;Quique alios supra tenet ortum a carmine nomen;Quique gregem calida gelidus male pavit in Ethna;Qui docet ephesios, tirios qui rumpere campos.Docto ac dulcisono divulsus ab agmine, tandemFlector; ibi unum omnes, nemorum quem turpis habebatAngulus, et tenui ridebant pascua nutu,Nudus ut ille iugis Macedum raucumque canendoIndignum magni predonis rettulit aurum.Sed quid ago? Aut patriis quorsum peregrinor ab arvis?Doctior inde domum; fesso dum remige portuBrundusii egresso iuvenis placidissimus altoOccurrens trepidam porrexit ab aggere dextram,Maternumque ostendit avum per rura iacentisApulie calabrumque nemus sub valle Galesi,Ingenio agricolam nulla tamen arte colentemPlana virum video. Nec secum multa locutus,Eminus Arunceque ducem populumque saluto,Moris aratores veteris; quaque Aufidus equorFertur in adriacum, patrio sub sole perustum,Libertum dominoque lira gregibusque placentemAlloquor. Inde alius gelidi Sulmonis alumnusMulta iocans, longamque aciem per opaca latentumOstendens digito, fuscos aperire recessusTentavit frustra. Vultus densissima nubesTexerat ambiguos, dubium vix murmur ad auresAura tulit. Quantum in nobis oblivia possunt!Unus in hoc numero, gaudens se condere vivoFonte, deos nemorum fluviorum arsisse puellas;Equoreosque alius memorabat carmine nostroInsuetum cecinisse deos; aliusque vicissimMontanum imparibus carmen variabat avenis.Hinc procul, et Latio et musis carissimus afris,Fluctivagos alius numerans sub gurgite pisces,Aurea plectra, apio cinctus viridante, movebat.Hinc alius, rutilumque crocum et candentia carpensLilia, tum varios iungebat in ordine flores.Multa libens sileo. Sed iam michi nota tenenti,Longa brevi stringens aderat suspiria cantu,Paupertas quem tuta iuvet, quem delius ardor.Calvus amans alius, restinctam carmine flammamFlens quasi supplicium properataque tempora fati;Accensamque alius, dubium romanus an umber:Umber erat, varieque minax et blandus amice.Notior inde alius fluviali occurrit Aquino,Turbidus aspectu et ruralibus horridus armis;Arpinati alius silva, cui pauper amictus,Victus inops ac difficilis, sed leta canentiFrons erat et nullo vite turbata labore.Protinus hinc gemine tangebant sidera quercus,Unde salus pecori bis contigit, altera dextreAltera laus lingue; magnos brevis herba iuvencosFecerat; una duos contexerat umbra gigantes.Hinc quoque vidi alium campano carmina fastuImplentem et multum gracili sibi voce placentem.Sic, venerabundus, dominantis limina RomeIngredior. Stupor hic tremulam suppressit avenamPila inter tristesque tubas strepitumque rotarum.At studio rerum latia dum demoror urbe,Forte procul tenuem dubia vix aure susurrumGrandevi senis excipio, doceorque paternisHunc primum cecinisse modis. Audentior alterPosteriorque; humili quamvis de stirpe parentumOrtus et adriacum iussus migrare Pisaurum,Posthabuit quem tunc horrebant undique colles,Agrestem summo imperio preponere musamNon veritus facilique hedere submittere lauros.Hic alienigenam servum, quem carcer honestusFecerat ingenuum multaque ornaverat arte,Audivi cantare hominum moresque dolosqueAtque metus curasque senum et iuvenilia furtaLenonumque artes, iam tempore murmuris afriOblitum, atque italo texentem pectine carmen.Hic cui relligio silvestris et inclita rerumCopia et ignoti nichil usquam, ut prisca ferebatFama, sed Esonides carmen cum vellere fulvo;Qui canit Alcidem; qui Thesea; quique, cruentisFratribus in campum adductis, ad mollia castraTransfugit occultus blandumque cupidinis agmen.Relliquias qui, Troia, tuas et frusta legebatMeonio neglecta seni. Qui prole decoraConiugio memori studiosum ornaverat usum;Qui mensas versuque gregem laceraret edacem,Et qui laudate caneret convitia gentis.Parcior hunc nono pascebat caseus anno;Hunc videas dextra rigidam gestare securim,Ornantem officii generoso gutture pompam.Hunc gravitas; illum censura severior effert.Hic tenui vinclo profugos qui nexuit annos,Secula pyerio nisus cohibere furore;Pennatas Musas qui martia traxit ad arma,Punica dum latio ferveret in orbe procella;Indixit qui bella feris, silvasque tumultuMiscuit, apta vagis cudens venantibus arma;Tramite qui largo troianum Anthenora collesDuxit ad Euganeos; necnon, comitante marito,Bis raptam fessis Helenam qui reddidit Argis;Phillida qui querulam; Pheacum qui voce latinaLuxuriem moresque canit; quique Hectora supraYlion eversum Troiamque a stirpe revulsam;Quique nurum dotemque Iovi convexit opimam.Linquo senem, qui discipulum per prata sonorumHesperiamque tubam docto conflaverat ore.Linquo virum fortem, posita qui casside, mestus,Sed iussus plenusque ire saliebat honeste;Unde alium domini vidi meruisse favorem.Hic quoque, nam memini, miserum solabar amantem,Amentemque magis, cui vis erat ampla canoreVocis et ingenii magnus sub pectore torrens.Ast amor exitio pastorum publica pestis,Blandus ubi immitem peperit furor ille furorem.Forte oculos avidumque animum septena per antraNobilibus famosa iugis et opaca moventi,Collis, ubi Archadie celeberrima carmine nimphaArte patrum curas fugitivaque verba ligarat,Monstratur, celsoque virens in vertice laurusAdmonuit nostre et dulcem renovavit amorem.Tum frondosa, ingens ramis, altissima fagusOptatamque gregi gregis ac ductoribus umbramFundebat, volucrum sedes aptissima nidis,Assiduumque sonans varioque exercita cantu.Atque hic, multa iubens, e sede verendus acerna,Formosusque gigas lucum omnem fronte serenaEt pastorali rus maiestate regebat,Otia ni desint, nulli usquam voce secundus.Dulciter ille quidem (quanquam raucescere curisMusa solet) sed rara canens, frontesque canentumExornans niveis vittis et fronde perenni.Ille, ubi pastoris properatum funus amatiFlevit, inexplicitum carmen mandasse duobusFertur, et angusta limam sub lege dedisse:Iusso alacres instare operi, rerumque suarumImmemores, aliena manu tractare magistraConspiceres, laudemque alii, sibi velle laborem.Tres nemorum dominos et eodem cespite, musisIntentos gregibusque simul, spectare decorum,Dulce fuit. Quorum unus iter cantabat acutaVoce suum; niger ille oculos gestuque venusto,Pastorum pavor ac stimulus. Contra ille secundusTotus amor, placida doctus nil fronte negare.Tertius impexis estus et frigora et imbresAssuetus perferre comis; qui, multa videndo,Omnes ambierat silvas, cigneaque serumCarmina iam properans vicina morte canebat.Longe ibi trans fluvium, regum inter busta seorsum,Unus erat, rutilus divini ruris arator,Qui pinguem scabro sulcabat vomere campum.Huic comes hinc prudens, hinc sedulus alter arantiCertabant rigido glebas confringere rastro.Terra ferax fessique boves et laurea nusquam,Nusquam hedere, aut mirtus, viridis non gloria serti,Non studium Muse, fragilis vox. Area sacroFonte recens, atque alta domus; tum pinea lateSilva virens dulcesque olee; gremioque decorumClara fovens roseo puerum stat limine virgo.Hic matrona fuit, ortis que lecta remotisVimineis calathis templo aurea poma sacravit.Mira loquar supraque fidem; sed carmina vidiHic hominis pariterque aquile bovis atque leonisHispanum nostra modulantem voce iuvencum.Procedo, iam ruris opes visurus etrusci:Hinc michi Vulterris iuvenis fuit obvius altis,Cultor agri rigidus; patrieque in menibus alterLenior, at sterilem versando expertus arenam.Cunta dehinc inculta iacent; adversa sed interImus ad hispanos cultus. Est Corduba testis,Civis et alta canens ad solem vertice nudo,Nil patrii sermonis habens, nil frontis hibere.Testis et Emerita est, et Bilbilis, atque vadosisGadibus ora tepens, noctem que sera diemqueUltima surgentem solem videt atque cadentem.Hinc ego Burdegalam repetens, in litore cerno,Equor ubi ambiguum refluo ferit amne Garumna,Multiloquum magnumque senem, quem templa VasatiNominis ausonii dederant. Urbanior indeUnus, aquis ubi fessus Atax languentibus exit,Occupat eloquio; notus procul ille Larisse,Notus apud Thebas. Sedenim tiberina latineDocti omnes per rura loqui; tuque, inclita Narbo,Carmina piscoso referens accepta Benaco.Sum nimius; sed visa trahunt, ignosce, tenentque.Dulcia postremo tuguri vix limina parvi,Orbe peragrato, et laurum mea regna revisi...

SOC.Undique convectis ornans, reor, artibus illam.

SIL.Longus ero, si cunta sequar; sic illa parentisNature et nostro fuerat suffulta favore,Ut neque Dodonam, nec Cretam Iupiter illi,Nec Venus Ydaliam aut Amathum, Eurotamque Dyana,Nec Delon Cirramque suam preferret Apollo.Ille quidem assidue, repeto, volucresque sagittasAtque arcum pharetramque agilem citharamque solebatIlluc ferre suam ramoque aptare virenti.Nescio quid (fateor, Socrates; tamen omnia nosti)Divinum ramis inerat; per gramina circumLudere Amadriades passim Nimphasque videres.Hanc, superum rapido dum fulmine rex quatit orbem,Liquerat intactam, solio veneratus ab alto.Romuleam vidi sobolem pubemque superbamImperio et trabeis sacras hinc carpere frondes;Vidi hominum genus argutum doctumque canendiEsse sub hac cupide, et rarissima texere serta.Ipse ego (quid longus, quid non valet improbus usus?)Edidici variare modos, ac multa per herbamSed non magna canens, demum me frondibus isdemExorno; celsos poteram nec prendere ramos,Ni sublatum humeris tenuisset maximus Argus.Hinc michi primus honor, dulcis labor, otia leta,Pastorumque favor multus, collesque per omnesIllicet agnosci incipio digitoque notari.Laurea cognomen tribuit michi, laurea famam,Laurea divitias; fueram qui pauper in arvis,Dives eram in silvis, nec me felicior alter.Sed letum fortuna oculo suspexit iniquo:Forte aberam, silvasque ieram spectare vetustas;Pestifer hinc eurus, hinc humidus irruit auster;Ac, stratis late arboribus, mea gaudia laurumExtirpant franguntque truces, terreque cavernisBrachia ramorum, frondesque tulere comantes.Hei michi! Quo nunc fessus eam? Quibus anxius umbrisRecreer, aut ubi iam senior nova carmina cantem?Illic notus eram; quo nunc vagus orbe requirar?Que me terra capit? Potes ad tua damna reverti,Infelix, sparsasque solo conquirere frondesEt laceros ramos, et iam sine cortice truncumAmplecti, lacrimisque arentia membra rigare.Ibis? An ignotas fugies moriturus in oras,Infaustum vivaxque caput? Dulcissima rerumSpes abiit. Quid vita manes invisa fruenti?Quid fragilis lentusque dolor precordia versas?

SOC.Pertimui, longeque aliud te flere putavi.

SIL.Heu! heu! parva igitur flendi tibi causa videtur?

SOC.Nulla quidem potius; lacrimosis parce querelis:Est dolor usque loquax. Laurum non eurus et auster,Sed superi rapuere sacram et felicibus arvisInseruere dei; pars corticis illa caduciOppetiit, pars radices vivacior egitElisiosque novo fecundat germine campos.Vidimus his oculis superos, Silvane, verendosLeniter avulsam meliori in parte locantes.

SIL.Vidisti? An mesto solamen fingis amico?

SOC.Vidi equidem et comperta loquor. Vestigia suplexConsequere, atque precare aditum, verbisque cavetoInvidiam conflare deis; quod honestius opta,Transire in terras, ubi nunc tua gloria vivit.

SIL.Dii faciant: precor ecce humilis semperque precabor.

NIO.Duc, soror, ad tumulum gelidique ad saxa sepulcri.

FUS.Quid lacrimis alimenta petis, germana? Quid optas?

NIO.Est gemitus magni solamen grande doloris,Afflictamque animam relevant suspiria, questus.Enecat arctatus mentem dolor; optima mestiPectoris est medicina palam lugere. FuissetIdem animus semper! Nunquam hec precordia torporVerteret in silicem; nocuit tacuisse dolenti.Mitto autem; cupidam modo duc ubi copia flendi.

FUS.Carpe iter hac qua nodosis innexa capistrisColla boum, crebrasque canum sub limine parvoVideris excubias gilvosque ad claustra molossos.Ille locus tua damna tegit, iamque aspice contra:Hic Galathea sita est, qua nil natura creavitPulcrius in terris, nisi nos amor usque fefellit.Depone hic quodcunque premit; complectere bustum;Oscula fer saxis; umbre dic verba silenti.Heu nimis arcta domus, tanto domus atra decori!Hec sedes, Galathea, tibi est? Quam fulgere cernensSol stupuit, fassusque parem fassusque subindeMaiorem, attonitus serum se se abdidit undis.Hec sedes, Galathea, tibi? Vos sidera celoStatis? In occiduo ludis temone, Boete?Iupiter, ore poli lustras convexa sereno?Is gelidus cum falce senex, armatus Orion?Luna, vices peragis solitas, volucerque deorumInterpres, nomenque Venus positura vicissim?Hic pallens, Galathea, iaces: iam terra cinisque,Iam nichil; etherea nisi forsan spiritus arceVivit, et inde videt flentes tranquillus amicas.Nil michi respondes, anime pars altera nostre,Optima pars eadem? Dextras adhibete precanti,Siqua fides mundo est, pietas seu prisca superstes.Heu! Lapidem infestum qua nunc, soror, arte revolvam?Irruam in amplexus, figam oscula; dulce cadaverHoc referam moribunda sinu, fotumque sacellisInferam et archanis divum penetralibus abdam.Addam perpetuos celebret quos mundus honores;Virgineos addam cetus, ritusque verendosEt sua sacra dee; nec fax nec carmina deerunt,Femineas longe lateque sonantia laudes.Heu michi predurum lapidem, grave pondus inersque!Deficio sub fasce, soror, nitensque fatisco.

FUS.Surge, soror, surge; sacrumque cadavere corpusCommaculare cave. Placeant presentia; frustraPreteritum expectes; tuta est oblivio amanti.Nempe hesterna dies ulla nequit arte reverti;Mors adimit curas, mors omnia vincla resolvit.Iam satis est fletum, nostros mors fregit amores.

NIO.Fregissetque utinam nostros mors equa labores!Speravi, prope nam steterat; miseramque fefellit.Vivo, sed infelix, et luctus servor in omnes.

FUS.Parcius! En levo tristis tibi Fulgida calleAdvenit, et tacita castigat fronte querelas.

FUL.Quid, misere ceceque animi, mortalia fletisTam graviter? Quid fles, Niobe? Quin incipe vitamScire pati, quamcunque dedit sors dura dabitque.Et me torquet amor, desiderioque meorumPermoveor. Sed quid facias? Arma irrita calcesadversus stimulum; melior patientia pressis;Multa sibi facit ipse animus leviora ferendo.Quid gemitis? Moritura fuit Galathea; deincepsImmortalis erit. Proprio tabescere damnoNon amor; alterius sortem lugere secundamInvidia est. Quantum nobis decesserit omnesScimus, et ingrato quantum decesserit orbi;Sed ferimus. Vos desinite, ac meliora tenentemSuspicite, et celum terris optate relictis.

FUS.Fabula! Quis alis celum terrestria prendent?

FUL.Ethereis; sic terra suum, sic astra reposcunt.

FUS.Credulitas vulgata quidem; nos certa probamus.

FUL.Fusca, locis imis habitas; nos summa tenemus,Et celi terreque situm speculamur ab alto.

NIO.Ambages veteres et inenodabile verumMittite, et integram venturis tradite litem.Fulgida, quin potius (Musas nam noscis agrestes)Dic titulum busto, relegat quem serior etas.

FUL.Hic liquit Galathea suum pulcherrima corpus;Libera iamque polos et regia tecta TonantisIpsa quidem superumque choros mensasque frequentat.Mors roseos artus, mors candida colla genasqueSidereosque oculos tetigit, vultusque serenosObscura demersit humo. Mortalia quisquamDiligat, aut speret stabiles hic figere plantas?Quid genus, aut probitas? Quid opes? Quid forma? Quid etas?Quid ve decens cultus? Quid gloria nominis ingens?Omnia contigerant; manus abstulit omnia mortis.Nuda, domum repetens, e carcere fugit amato.

NIO.Nuda quidem minime, quam gloria vestit, amictusClarior assidue longisque recentior annis.Hanc quecunque sibi vultuque animoque per evumAut cantu aut sermone placens cupiensque placere,Deferet ante oculos; hanc nos, dum spiritus isteArtubus herebit miseris et vivere coget,Hanc, vel apud Manes nebulosaque flumina Lethes,Exemplarque pudicitie formamque decoris,Corde sub hoc semper memori pietate feremus.Tum nostro, Galathea, tuum de pectore nomenExibit, fugient propriis dum sedibus astra,Mellis apes studium linquent, nidosque columbe,Coniugium turtur, predam lupus, arbuta capre,Custodita dolos mulier, mendacia servus.

MUL.Que nova fers, Volucer? Quisnam stupor? Unde vehis te?

VOL.Arduus in tenero pingues Pan gramine taurosEt molles pascebat oves; Pan maximus olimPastorum et silva late celeberrimus omni,Faustula quem complexa sinu mulcente fovebat.Viderat hunc fusca gelidaque sub ilicis umbraArthicus armipotens, secumque hec, turbidus ira:«Hunccine perpetua gaudentem pace videbo,Securoque sinam resupinum stertere sommo?Sit satis hanc novi, (dextramque erexit in altum)Excutiam madida cerebri de sede soporem».Dixit, et omne fretum refugasque exterruit undas,Horridaque extremis vox est audita Britannis.At, sonitu ingenti penitus torpore fugato,Pan caput extulerat, gremioque innixus amice,Multa prius secum frendens, ac multa volutans:«Unde – ait – ista tibi tam insulsa superbia, demens?Unde furor? Nescis vires, stolidissime, nostras?Spernis opum cumulos, spectatos spernis amicos?Experiere quidem; serum tentasse dolebis».«Fidus avaritie nunquam continget amicus,(Ille refert) at divitie sunt premia belli.His ne putas tardare minis? Incendis et urges.Desine, nec ventos, nec turgida verba timemus.Est animus, sunt arma michi, dubiisque probatumPectus amicorum. Sunt qui tibi terga, iubenteMe, feriant, dextrumque premant latus atque sinistrum;Ipse genas frontemque manu baculoque retundam.Non tibi par animus, non est manus apta duello».Pan timuit, flectensque oculos, hinc aspicit atque hincIntonsis instare ferox pastoribus agmen.Sustulit horrificam vocem, qua flumina et agri,Et mare vicinum infremuit, collesque remoti;Ac procul aeriam clamor pervenit ad Alpem.Undique conveniunt, et qui per frigida TempeHerbivagos aluere greges armentaque belliGrata deo, et qui lanifice dilecta Minerve,Et qui frondipetas nemoroso monte capellasGlandilegosque sues et amantes prata iuvencos.Turba ingens; unoque omnes in gurgite tandemSordidulum lavere pecus, qua rura secantiDux Italus fluvio dedit aurea cingere templa.Tot deerant alimenta viris, nisi Pana viriliFaustula sollicitum curarum parte levasset;Nam grege de magno decimum largissima quemqueObtulit, atque famem sedavit pinguibus edis.«Ah! meretrix, – obliqua tuens, ait Arthicus illi –Immemorem sponsi cupidus quam mungit adulter,Hec tua tota fides? Sic, sic, aliena ministras?»Erubuit, nichil ausa palam, nisi mollia pacisVerba; sed assuetis noctem complexibus egit,Et tacitam submisit opem. Muliebribus ardensAtque imbuta odiis, occultas ruminat iras;At gelido stat flamma metu. Iam brachia uterquePastor ad ambigui certaminis orsa parabat;Iam studiis adverse acies, iamque arma fremebant.Queque suos vocat ore deos: Hec menia Troie,Arturumque canit; pugilum canit illa labores,Monstrificumque refert Carolum. Tum iurgia lateIactantur, toto volitant convitia celo.Pan fraudes pensique nichil fandique piique,(Nota quod infamis testetur fabula caude)Obicit, exiliique locos et inhospita tesquaHostibus humani generi, lingueque trementisBarbariem, et rauco crepitantia verba palato.Ille autem: «Tibi verba placent, michi facta relinque.Et tamen expediam nodosa volumina lingue,Et loquar ecce aliquid; faciet res ipsa disertum:Te ne tegis digito? Periuria, furta, rapinasNovimus, oppressos homines, elusa deorumNumina, que dignas tandem me vindice penasExposcunt; orantque preces lacrimeque perorantQuas anus infelix, mulier miserabilis, expes,Pollicitis decepta tuis, noctesque diesqueFundit, et ingratum queritur deserta nepotem,Serva canum. Tu prima quidem, tu summa malorumCausa, negas? Scelerum semper tu perfidus auctor,Induis arma fremens, eadem mox abicis arma.Illa gemit surdumque vocat, non irrita iusto,Spes ubi nulla tui, mittens suspiria celo.Mater et ipsa dolens rogitat misereque sorori,Increpitans te, poscit opem, fratresque superboAffusi mestique greges silveque precantur.Quem non movissent? Sed inesorabilis unus,Durus, inhumanus, ferus, horrens despicis omnes.Quid tamen officio retrahit, nisi pectoris ardorImpius et fulvi sitis importuna metalli?Scilicet attonitus fulgenti incumbis acervo.Hinc stupor ille oculis, hinc illa oblivio mentiCelestum atque anime. Sed quem tibi crimina finemPromittunt, audi; nam sepe illustria multumMultum animos exempla movent: In flumine tuscoPastor avarus erat, quem par sitis impulit, equiFederis oblitum, patrios transcendere saltus.Occidit is merito. Gravis at contagia culpeImmeritum parili traxerunt turbine natum,Infaustumque gregem innumeris texere sagittis.Nunquam, si fidei vel si memor ille decoris,Parcius aut sitiens, tanta cum strage suorumAssirias gustasset opes aurique saporem».Arthicus hec torrens. Motus Pan talia contra:«Si vacat exemplis tempus dare: Sevus EoumPastor ad Eufratem fuerat, cui sanguine fusoEsset, – inhumanum! – sitienti horrenda voluptas.Ille ferox similisque tui confinia ruris,Sevitia stimulante pari, dum despicit ampli,Incustoditos vidue trascendit in agros,Incautumque neci natum dedit. Anxia materOmnem continuit fixa sub mente dolorem,Evomuitque simul. Pastor temerarius ictuFeminei mucronis obit, truncusque gelatoNon aurum bibit ore nitens, sed pocula Martis,Concretam saniem et tepidum de cede cruorem».«Ergo, age; quando pares exemplis, (Arthicus infit)Brachia tentemus, succedant verbera verbis.Quid, modo Colchorum, volucres, orientis odores;Quidve gule et ventris irritamenta capacisOmnia? Quid pelago vehemens echinus, inersqueRumbus, et ornati squamis rutilantibus, olimFerreus aurata quos fixerit hamus arena,Sub venetis clam mersus aquis? Quid vulnere crebroSi qua vel hispano natat ingens belua ponto,Vel lybicis iactata vadis, peregrinaque monstraProfuerint? Quid palmitibus seu dempta falernis,Seu Ligurum decerpta iugis ardentia vina?Queque ferax gemino transmisit colle VesevusDolia, precipiti rapidum spumantia musto?Queque dedit Meroe, soli subiecta propinquo?Preterea, quid lenta quies, quid mollis in umbraEt sopor et rauci per florea gramina fontes?Omnia in exitium vertent, et blanda voluptasConficiet bellum. Mulier tua sola iuvareTe volet et poterit! Validum prius egra leonemSternet ovis, prius armigerum philomena tonantis.»Dixerat. Ille autem: «Quorsum per iurgia tandem?Quid mecum comune tibi?» «Nil – Arthicus inquit –Nil tecum comune michi; nam, iudice fato,Destituunt victum, victorem cunta sequuntur.Huius in arbitrium non nostra sponte venimus;Tu cogis, tu iustitie contemptor et equi,Quem cecum fortuna facit pariterque superbum.Quid tua nunc numeras? Tumidos quid volvis ocellos?Undique venturos iam iam tibi fingis amicos?Obstruxit tua fama vias; in tempore iussiTum (michi crede) aderunt, lentus dum luce sub unaGramine caucaseo pastus bibet agnus Hiberum».Hec dicens, medie pedibus iam stagna paludisFrangebat. Pan contra aditus et ovilia sepsitVepribus, et fluvio circumdedit antra sequaci.Transierat; subitoque ingens per rura tumultusExoritur. Timui, fateor, meque inde recepi,Panaque turbatum penitusque per arva liquiSolivagum; mox, ambigua dum mente reflector,Heu! victum vinctumque gravi sine mora catenaProspicio trans stagna rapi, non libera celoBrachia, sed meste rorantia lumina frontisTollentem, ac tales iactantem in nubila questus:«Cernitis hec, superi, seu quidnam intervenit umbre?Ceca rotat fortuna fidem, regit omnia fatum!»

MUL.I; nunc in rebus spem certam pone secundis.