Epistolae metricae

Si michi seva pium servassent sidera regem,Pars animi, Barbate, mei, non littera cordisNuntia per vastos tractus telluris et undeAmbiguum tentaret iter, tua lumina presensAspicerem, vox viva tuas contingeret aures.Mors vetat. Heu varii quos quondam largus honoresContulit ille michi! Vultus heu blanda sereniMaiestas placideque decus pondusque senecte!Heu prerepta michi frons augustissima celoReddita iam patrio! Vox heu doctissima melleDulcior hybleo, que prensa tenacibus hamisCorda virum rapiebat humo, que laudibus amplisIngenium celebrare meum calamumque solebat,Calcar agens animo validum! Non omnia terreObruta: vivit amor, vivit dolor; ora negaturRegia conspicere, at flere et meminisse relictum est.Hec duo letheis nunquam de pectore nostroEripiet mors atra vadis. Verum ordine viteProposito excutimur. Mundi pars una placebat,Spargimur hac illac pelagoque abrumpimur altoAlpibus ac mediis, quotiensque faventibus astrisReddimur Ausonie, bustum tibi forte MaronisObtigit in partem vatis, michi cessit origo,Amnibus ac toto disiungimur Apennino.Hinc mea vox mittenda tibi est, et credere curasCogimur archanas calamo, nec pauca silendiCausa labor, sed plura metus, ne nostra prophaniAbdita perspiciant oculi: vulgata videriNon metuunt. Memor ergo precum, dilecte, tuarum,Institui exiguam sparsi tibi mittere partemCarminis, exacte percurrens otia vite.Perlege, cognosces animum sine viribus alasIngenii explicuisse leves. Nam, vera fatebor,Implumem tepido preceps me gloria nidoExpulit, et celo iussit volitare remoto.Penitet incepti: cursum revocare iuventeSi liceat, mansisse domi, cum tempore nervosConsolidasse velim. Late iam noscor et audaxFama preit meritum laxisque effertur habenis.Affectus animi varios bellumque sequacisPerlegis invidie curasque revolvis inanes,Quas humilis tenero stilus olim effudit in evo;Perlegis et lacrimas et quod pharetratus acutaIlle puer puero fecit michi cuspide vulnus.Omnia paulatim consumit longior etas,Vivendoque simul morimur rapimurque manendo.Ipse michi collatus enim non ille videbor:Frons alia est moresque alii, nova mentis imago,Voxque aliud mutata sonat, nec pestibus isdemUrgeor, erubuit livor cessitque labori.Cessit an incaluit longisque recruduit annisLaude tumens aucta, et mecum cum tempore crevit?In dubio est: certe hunc didici contemnere ab alto.Iamque equidem vel nulla lues vel spreta quietemDat calamo atque animo. Iamque observatio viteMulta dedit lugere nichil, ferre omnia: iamquePaulatim lacrimas rerum experientia tersit.Iam quod non potuit ratio, natura diesqueLonga potest; vicere due cui cesserat una.Tempus edax minuit quem mors exstinxit amorem.Flamma furens annis, fumulo cessere faville.Nunc breve marmor habet longum, quibus arsimus ignes,Pectore nunc gelido calidos miseramur amantes,Iamque arsisse pudet. Veteres tranquilla tumultusMens horret relegensque alium putat ista locutum,Sed iam nequicquam latebras circumspicit: ardensTurba premit comitum, quos par insania iactat,Dulce quibus conferre suis aliena, nec illosSubmovisse sat est; acies nam maior apertamProtrahit in lucem. Durum: sed et ipse per urbesIam populo plaudente legor, nec Musa regressumSecreti iam callis habet, vetitumque latere est.Prodeat impexis ad te festina capillisAc fluxo discinta sinu, veniamque precetur,Non laudem. Veniet tempus dum forte superbisPassibus atque alio redeat spectanda paratu.Nunc tibi qualis erat sub prima etate, priusquamFigeret in thalamo speculum vultumque comasqueInciperet cohibere vagas, occurrit, amice,Cui semper — rex quantus amor — non seria tantumSed nuge placuere mee. Tu consule, queso,Parva licet, magni: nam dum maiora paranturHunc tibi devoveo studii iuvenilis honorem.

Te, cui telluris pariter pelagique supremumContulit imperium virtus meritumque pudorqueEt deus omnipotens et inevitabile fatiArbitrium mundique dedit quas volvis habenas:En ego te supplex, sparsis miseranda capillisEt sacros complexa pedes ac dulcia figensOscula, sic dominum et sponsum confessa ducemqueAlloquor. Alme parens, solus qui cunta gubernas,Quem stupet et flexis genibus gens omnis adorat,Si michi que viguit iuvenili in corpore quondamForma foret roseusque color, si pectore sanguisFervidus, aut sponsis irem comitata duobus,Ipse habitus notam faceret summisque verendamPrincipibus, nomenque meum tacitura fuissem:Squalida sed quoniam facies neglectaque cultuCesaries, multisque malis lassata senectusEripiunt solitam effigiem, vetus accipe nomen,Quo nullum toto memoratur notius orbe:Roma vocor. Vultum ne, pater, cognoscis anilemGutturis ac tremuli, sonitum, et deformia segniMembra mora, invalidis vix consistentia plantis?Sic anni nocuere michi qui fortia vincuntEt senium clara decussit fronte decorem.Quid queror, o nimium simplex? Licet irrita tempusCunta ferat, celique labor requiesque negataSideribus, forti nondum superantur ab evoMulta tamen, longe quibus altior extat origo.Urbibus argolicis latiisque ingentia perstantMenia, et indomito cernuntur vertice turres,Quas decuit rapido primum succumbere seclo,Si series servata foret longinqua dierum.Nam prius insane quam lamberet ubera matrisEgregius fama venturus ad astra Quirinus,Mantua iam steterat variis habitata colonis:Iam Patavum, Anthenor flammas emensus et undasEdiderat: pisana procul submota sicanoUrbs erat alpheo: Tibur et Preneste latinisFlos erat in populis. Quid singula persequor? ErgoNon venit etatis vitio quod ruga senilisCanitiesque premat; sed enim te nulla remotoIlluxit michi pulcra dies nullaque rebellesDevinxit fraternus amor dulcedine natos,Haud satis annosam veritos contemnere matrem.Decolor hinc facies, hinc precipitata senectus,Hinc michi continuusque dolor lacrimeque recentes.Semper et ad superos nequicquam mixta querelisMurmura cum precibus, vel inania vota feruntur,Postquam a complexu sum cari abiecta maritiEt patris et domini, solus nanque omnia nobis,Solus eras per quem poteram formosa manere.Heu terrenorum decus et spes falsa bonorum!Illa ego sum infelix toti que cognita mundoNuper honorato pulsabam vertice celum,Cetera calcabam: currentia flumina, fontes,Et mare littoribus flexum terrasque patentes,Arma, urbes, armenta, viros, quecumque sub ususHumanos natura dedit romana fuere.Me dominam late regnantem vidit EoiConsurgens aurora procul de gurgite ponti:Me quoque victricem zephiri sensere tepentesFlatus et algentis boree, pluvialis et austri,Et quecumque vago tellus obsessa profundoDespicit aut fluctus, nitidas aut suspicit auras.Me Dacus immitis timuit, me durus in armisGermanus Graius ve loquax atque asper Hiberus,Non fuga preripuit Parthum michi fulcta sagittis,Nec labor ipse vie subduxit cladibus Indum,Ethiopemque iugo non torridus abstulit ether,Frigora nec Tanaim, nec sevior unda Britannum.Me mala Carthago tribus est experta ruinis,Bellaque sunt Macedum totidem totidemque labores.Prelia quis nescit multos agitata per annosEt regem Ponti domitum in precordia tandemVix vetitas reserasse vias per membra veneno?Antiochum Pyrrhumque gravem variumque IugurthamPretereo regesque alios, ne cognita pridemAc vulgata satis tumido sermone revolvam.Sed postquam fortuna ferox, que vertere ad imumSumma solet, gaudens validissima frangere regna,Instabiles turbata pedes a flumine tuscoAvertit seroque domum reditura recessit,Extemplo variis hinc illinc acta procellisPer scopulis et saxa feror; nanque omnis aviteMaiestatis honos viduatam coniuge sanctoDeserit, ac tantum invidie mea gloria vivit,Et meminisse premit et desperatio torquet.Unde etenim aut quo nam misere sperare relictumTe preter qui cunta potes prestante salutem?Civili hinc semper scelus o lacrimabile dextraDilanior, cupidis illinc sum preda tyrannis.Infames venere proci, qui nostra petentesConiugia invitam violarunt; corpus inermeNempe erat, indignum auditu, nec corpore roburFemineo, aut usquam pavide fuga tuta patebat:His fisus, quanquam pudeat meminisse, capistroSuccinctus rigido tenuique indutus amictuCorvarie obscenus quid non est ausus alumnus?O furor et rationis inops ac ceca libido,Quo pergis? que monstra paras? Ieiunus, ab ungueNudus adusque genu, solitus silvestribus herbisLongevam recreare famem et radicis amareCortice, non timuit, senior iam, turpis adulterLuce nec erubuit sacrum incestare cubile.Circumfusa equidem stetit impia turba prophanisVocibus exclamans: «Nimios iam despicit annosVir tuus et fugiens alias sibi iungit amicas».At neque blanditiis nec me terrore minisqueFlectere cum posset, rapidam compulsus in iramVi rapuit tenuitque diu, dum forte cruentoTeutonicum lateri sibi cingere contigit ensem.Si potes ista pati, poterunt simul ignis et undaInsolitis herere modis, poterit ve ferocemAgna fugare lupum, fulvumque capella leonem.An ne senem refugis meliori tempore amatam?An cessas prebere manum lapsamque iuvandoErigere et fidus fragili comes esse senecte?Te sine nulla manent dulcis solatia vite.Nam qualis matrona viri spoliata favore,Quem triste exilium longinquas traxit in oras,Mesta domi festisque sedens lacrimosa diebusExpectat cupidosque oculos trans equora iactat:Talis ego et nostris thalamis te erumpere cernensIndolui, vates utinam non certa futuri!Post autem assidue te, preclarissime coniunx,Nocte dieque vocans, raucis vix fessa precandoFaucibus ista loquor, vix verba novissima formo.Sedibus avulsos possem si ostendere collesEt pectus nudare meum, per mille vivendoVulnere me laceram, fleres, nisi saxeus esses.Nunc tamen (ut licitum est absentia mente tueri),Aspice templa dei multo fundata laboreUt ruitura tremunt, nullis altaria gazisAccumulata silent modico fumantia thure.Aspice quam rarus subeat penetralibus hospes,Quanque inopi sub veste petat delubra sacerdos,Et miserere, pater, meritam nec forte negabis:Nam michi si fandi veniam das (absit ut istaImproperare velim, sed prisca recurrere dulce est),Cum summo fortuna loco me leta locassetRegnaque sub pedibus nostris prostrata iacerent,Nullum passa parem, dominum te sponte petivi.Si dubitas, non parvus adest mons ille SoractisTestis et unanimi proclamant murmure silve.Si dices: «Non solus ego, fuit alter in arceRegnator sponsusque tuus», stat vera fateriMens michi, nam foribus figmentum hec submovet etas.Ille vagus profugusque sinu discedere nostroSustinuit nostrique illum Germania secumAbstulit immemorem; vulnus iam longa cicatrixAstrinxit lacrimasque valens siccare vetustasIntulit antiqui paulatim oblivia damni...Tu vita spes una michi baculusque cadenti,Quo steteram subnixa diu, tu grata laborumEt tranquilla quies, clipeus tu seva tonantisFulmina fortune excutiens portusque salutis,Quo quassam et tanti iactatam advertere proramNaufragio contenta fui. Solabar ut unoLumine, dum poteram, sic nunc orbata duobusNon possum tacitas ultra perferre tenebras,Verbaque si libeat curarum audire mearum,Spero animum motura tuum. Nam fama locuta estNescio quid gratum misere, te semper in oreNomen habere meum, nec non de coniuge tristiMulta solere loqui, viduam quoque sepe vocare:Hec eadem nunc fama meas perduxit ad auresPellere te, ut proprias sedes ac tecta revisant,Prelatos ex urbe tua, nec velle putandum estExternis prebere, tuis sua iura negare.Quid? quod egestatem nostram miseratus opemqueNon expectatam iam nunc, dilecte, dedisti,Qua tegerem latus ipsa meum, ne scilicet essemNuda revertenti sic occursura marito.Adde quod et fletum renovans intervenit omen.Est breve tempus adhuc, cum te durissima morbiVis tenuit timuique putans te vita carere.Terribilem, si vera ferunt, in limine mortemVidisti intrepidus, nobis tunc ossa referriIussisse ac patrio pallentia membra sepulcroDiceris, et claustro vaticani corpus humandum,Si moriens venturus eras. Precordia quandoVita regit calidoque agitantur sanguine fibre,Cur dubitem secura diem promittere faustumGentibus Ausoniis? Rutilos iam cernere currus,Iam nivei candoris equos phalerisque superbos,Iam strepitum videor comitum sentire tuorum,Auribus erectis stans semper, si quis etruscaParte sonans «tuus ille redit» michi nuntius adsit.Ergo rubere genas fluxos et in ordine crinesColligere incipio, mesto manantia planctuUda supercilia abstergens. Nec sola placereArtibus his studeo, sed et ipsa sororibus ornoPermulcens studiosa comas ac talibus hortor:«Accipite o mundi dominum, qui longe revertens,Certa salus patrie, Latio suspiria pellet.Ille autem herbosos colles et littora passimComplerunt vallesque cavas, pars rupibus altisProminet, ac vultus avide spectare serenosObsedere vias intentaque lumina servant.Cum primum, ducente deo, transcenderis alpesItalieque tue pulcerrima culta tenebis,Occurrent miranda animis, speciesque locorum,Effigies hominum, tepidi clementia veris,Blandaque temperies, nec frigore pulsa nec estu,Teque novum aspiciens intrasse fatebere mundum.Urbibus exhaustis omnes diffusa per agrosAgmina devotas tollent ad sidera vocesCertatim nomenque sacrum celebrare iuvabit.Tunc vere benedictus eris benedictaque talemQue peperit genetrix: tantum ut videare profectoLetior et tantum te te felicior ipso,Quantum pura oculis oriens post nubila lux est.Sed quia perpetuus mentem timor angit amantisAdmoneo metuensque precor ne nostra per urbesGaudia distuleris rebus distractus amenis.Ianua nam quamvis primis in finibus astansLimine te excipiat, placeatque Placentia forsan,Alliciatque bonis redimita Bononia tantis,Filia vel quamvis moveat mea pulcrior illisFloribus et vario renitens Florentia cultu,Innumereque alie, nulla hinc oblivia surgantConiugis antique, qua non formosior ullaAut erit aut visa est, modo sim te leta recepto.Iamque age pelle moras: tibi summa cacumina montesInclinent nullusque vie labor obstet euntiAc bene pacatas substernat classibus undasEquor et impellant placidi tua carbasa venti.

Per iuga Parnasi scandentem summa videbisEneam, missamque feres sibi iussa salutem;Post gravidum gemitu narrabis, epystola, carmen:Nam dabit is facilem nostris sermonibus aurem.Heu michi; quam longe traxerunt stamina viteInsignes feritate dee! quod flebile sidus,Ut mala conspicerem, vivaces protulit annos!Quo lacrimas de fonte traham? Suspiria dignisNectere quis valeat numeris, patrieque ruentisInfandum excidium meritis equasse querelis?O utinam michi cunta forent resonantia membraVocibus humanis, aut ferrea lingua, doloresUt mundus sentire meos ac tristia possetMurmura! Verum animam vox deserit ipsa, nec undeIncipiam novi, fateor. Proh fata! pudendisAngimur imperiis patimurque in viscera passimNostra triumphatos fractosque accingier enses.Ah, pudeat mundi dominam, Fortunam, maligniServitii damnare iugo manibusque, revinctasQuas totiens post terga dedit, tentare potentemAusoniam, ducibus penis flendamque severoHanibali, siccisque oculis quam nulla videretBarbaries Gallis subiectam ferre tributum!Quorum, siqua fides, tumuerunt sepe cruoreFlumina, cerulee rubuerunt sepe puelle,Fervidus infestam dum frangit Iulius iram,Et fera dum validis rabies contunditur armis.Nec satis est nymphas faunosque agrestia priscisNumina, quin ipsum facimus quoque Nerea testem.Nanque, pererrate ut ventum est ad limina terre,Ingredimur pelagus, patrioque in gurgite magnusHorruit Oceanus romani verbera remiAtque sepulcra dedit fulvis miseranda Britannis.Quid referam hostili positas in littore turresOppidaque et victis minitantes civibus urbes,Italice virtutis opus, monimentaque nostriCesaris, eternum imperii testantia nomen?Torquatum transire libet, ne sanguinis istaSit laus et partem cedat victoria fameMaiorum cineri. Iuvat hinc tacuisse CamillumEt quem nigra virum volucris contexerat, et te,Tertia qui revehis spoliato ex hoste tropheaSuffigiens ad templa Iovis, Marcelle, silebo.Rusticus Arpini Marius, qui vomere collemScindere et inculto tellurem vertere rastroDoctus erat, sevum ut tetigit manus aspera ferrum;Quas strages! notum ut faceret nempe itala belloRusticitas quantum externa prestantior omniNobilitate foret. Sed nunc heu! cunta retrorsumIre parant: pulcrum veluti surgentibus austrisEripiat nox ceca diem, nec cognita nautisUrsa nec astrigeri splendescant lumina celi.O pudor, o plus quam pudor! En hoc tempore surgitIn dominum servus, patroni in colla cruentusLibertus: vulgare odium, post verbera semperAcrior ardescit famulus. Quis carcere lapsumCustodem rectis cernentem vidit ocellis?Taurus ab inviso furtim distractus aratroOptat aratorem torvus, dum cornibus ornosVerberat et magnis complet mugitibus auras.Ante petet libicas Syrtes densissimus AthlasCaucaseumque caput fluctus perfundet Hiberus,Ante aquilam blande vincent feritate columbe,Et cornix pluma niveos transcendet olores,Quam, dum serviles meditatur sepe cathenas,Flagraque dum subeunt mentem virgasque tremiscit,Furcifer, in frontem, metuat nisi tristis, herilemLiventesque humeros laxataque brachia vinclisNon moveat, seu iusta trucem reverentia tangatEt nocet interdum, felicia tempora postquamCesserunt, rebus nimium affluxisse secundis.Nanque, abeat fortuna licet, mansura superstesInvidia exercet lapsos fragmentaque fatiAtterit, exhausti repetens tormenta favoris.Nos quoque sentimus veteris dispendia palme,Undique consurgunt populi penamque reposcunt,Et, nisi sors obstet celsoque serenus OlimpoIupiter aspiciat, peragent. Cur gentibus esseLudibrium domitis miseri properamus et orbisFabula? Felicem populum, quem libera dudumEt victrix condebat humus! Nos vilia bustaBarbaricis pedibus iam iam calcanda superbisExpectant. Olim regnorum iniusta cupidoUrbibus Hesperie, civilia bella nefasque.Quorsum abiit? quenam quassis concordia rebus?Omnia disparibus rumpuntur federa votis,Et vite turbata quies. Vesana magistrosSic quondam invadit rabies, cum fessa procellisVolvitur infelix abies, dumque alter in eurumNititur, in zephiros alter, neglecta tremendosIncidit in scopulos. Nobis nunc ista CaribdisImminet: hos scopulos metuo. Discordia nostraHostibus hoc animi tribuit: tutela periclisLinquitur in mediis, rimisque admittimus undam,Adversis ferimur ventis. Iam naufraga puppisHuc illuc preceps agitur, nec dextera tantumLevaque concutitur, penetrat sed prorsus in alvumIam nimium vicina lues, mediumque molestaCorripuit corpus Latii fibrasque per omnesIbit, pestifero mox infectura venenoTirrenum Superumque fretum, solemque serenumMox tenebris clausura novis. Sublimis ab AlpeIlle minax animo iam premetitur avaroDitia rura procul, qua se pulcerrima rerumPorrigit Hesperia armipotens: circumspicit urbesInstar regnorum, quarum vix nomina quisquamScire queat, castella manu tot structa magistra,Sidera quot celo pelagoque feruntur arene.Marmoris hunc varii congesta palatia tangunt,Meniaque in nubes solidis subvecta columnis.Obstupet omnigenum venis fulgere metallumAspiciens portusque maris per utrunque cavatosAnfractum, Cererem campis et rupe LieumPendentem aeria, gravidis sub vitibus ulmosInflexa cervice premi. Videt ille boumqueCornipedumque greges pratis errare, volantumEtheris et placidi spatium montanaque tempe,Atque lacus stagnantis aque fontesque salubresInvalidis, nitidos et opacis vallibus amnes,Dulcia poma legens, divine frondis odoremOmnibus in lucis miratur nescius. AlmaSed nichil in patria magis admirabile cernitQuam studium, mores hominum ve habitataque multoCorda deo, ignavos egre passura tyrannos.Hec facies rerumque decor dulcedine captumImpellunt glomerantque avido sub pectore flammamIncenduntque sitim. Nichil illum sacra videndiCorpora, nil patrum tumulos, nil sanguine tinctaInnocuo loca movit amor. Terrena supernisSceptra etenim potiora putans, extendere finesTegmine sub pacis rapidus lupus inchoat. AlteCrescere ab exiguis radicibus orta cupressusPerniciesque solet. Non hic, michi crede, quiescet:Longius aspirat funesta iniuria, que nuncInvasit vere deserte menia Luce.Quid loquor? Ah demens! Forsan patet una salutisHec via, que mores referat iam sera vetustos.Certe animo spes una sedet: fors impia bellaCessabunt, subitum pigeat dum cernere regem,Num gladios ac pila tenet, quis terruit orbem,Itala posteritas, exemplis dives avorum?Non tulit imbellis numerosum Grecia XerxemAut Darium: Thamiris Persarum colla secareImperiosa ducis nati non funere fractaSubstitit aut sexu, facinus pregressa virile.Nos ubi? quo virtus? seu quo mavortius ardor?Quis vetat aut armare manus aut volvere campisQuadrupedes? celo quis tela? quis equore classes?Qui, velut oblitus generis, solumque beatumEt regem et dominum toto se iactat in orbe,Mille illic reges (virtus dyadema perenneFert equidem) inveniet discetque haud falsa locutumCineam forti, quamvis male credita, Pyrro:Cautius ut fuerat silvis captare fugacesMore patrum cervos belloque lacessere damnasQuam pede vulnificos excire ac dente leones!Nam si longevo disponit retia somnoSopitosque parat circumdare, fallitur: et nosPervigiles fecit, solitam ve aliquando removitSegnitiem vulnusque recens sensusque doloris.Erratum satis est: veniet modo letius evum,Ut cogar lentis tum demum ignoscere Parcis,Visurusque iterum romanos ire triumphosTrans Rhenum et latio possessas milite ripas,Secane quas stringit, quas abluit unda Garumne,Exposcam tremule longissima fila senecte.Sed metus interea stimulat, qui semper amoriEst comes, atque procul Rodani semotus ad arvaPalleo longinque prospectans fata parentis,Haud aliter quam si caram stans litore matremAspiciam mediis iactatam mestus in undis.Spes igitur mixtusque pavor, quia tristia letisAlternant, mixtis claudatur littera verbis.Incertum est leter, doleam, sperem metuamve:Tam varia excruciant trepidum presagia pectus.Iamque vale; et, siquid monstrant tibi fata, resolve,Solamen dubio gratum laturus amico.

Si nichil aut gelidi facies nitidissima fontisAut nemorum convexa cavis archana latebris,Ac placidis bene nota feris Driadumque cathervisEt Faunis accepta domus, nichil ista poetisOportuna sacris sub apricis rupibus antraPermulcent animum; nec clementissimus aerAllicit ac montis preruptus in ethera vertexLiberiore situ liquidas extentus ad auras;Collibus aut Bromius frondens, aut silva MinerveGratior aut Veneri; nec utranque tegentia ripamHerculeis umbrosa comis distinctaque subterFloribus innumeris et dulce virentibus herbisPrata trahunt oculos; aut hic qui separat arvaAtque soporifero Clausam qui murmure VallemImplet inexhausto descendens alveus amne,Et videt hinc illinc nympharum milie choreas,Musarumque audit totidem per littora cantus,Nil movet; aut turtur morientem raucus amicamDum gemit, has caram inferias quasi mittat ad umbram;Aut fatum Philomena ferum linguamque revulsamEreptamque pudicitiam, Thereumque superbumDum canit, atque alte frondosa pendet ab ulmoIngeminans lacrimosa piam dulcem ve querelamEt noctes agit insomnes refugitque quietem;Aut que sub lucem volitans rabiemque maritiEt facinus miseranda suum casumque sororis,Funus et immeritum nati, simul omnia plangit,Maternum memori pectus maculata cruore,Et medias operosa domos atque atria semperCircuit, accelerans velut hostem cernat hirundo:Si nichil ista movent, nec te Narcissus hiantiPlurimus ore puer, faciem qui fonte decoramMiratur speculoque amens incumbit aquoso;Nec iuvat Actheon per devia confraga silveCornibus arrectis fugiens sociosque canesque;Nec que purpureum patris secuisse capillumDicitur, assurgens tremulo sub nubila cantu,Ut procul ultorem speculetur ab ethere Nisum;Nec raptam Hesperiem memorans, qui littore ab altoMergitur assidue mortemque optare videtur;Nec Iovis ethereus scopulis stans armiger istisAnnua venturis reparansque cubilia natis:Preterea si noster amor pietasque rogandoNon potuere patris rigidum flexisse parumperPropositum, fixamque adeo convellere mentem,Otia romanis opibus quod nostra relictisAspiceres, paucis quod limina fida diebusIngressu dignata boni pedibusque magistri,Cernere solivagum velles miseratus amicum:Tot nostre periere preces; en ultima tandemIniectura manus; hec duro vincula cordiAfferet ac valido cuntantem huc pertrahet unco.Populus est ingens vitreo contermina fonti,Que simul et fluvium et ripas et proxima campiIugera ramorum densa testudine opacat.Hic olim multaque loci dulcedine captumEt rerum novitate oculos animumque moventeAggere florigero magnum posuisse RobertumMembra diu lassata ferunt, curisque gravatumPectus et exigui laudasse silentia ruris.Cum consors regina thori, cui nulla dearum,Seu forme certamen erit, seu sanguinis almi,Auferet emeritam iusto sub indice palmam,Coniuge quin etiam spoliata Clementia magnoTunc aderat, procerumque chorus magnumque virorumAgmen et egregiis acies conferta puellis.Dumque alii per prata vagis levibusque recursantPassibus et ludos ineunt manibus ve recentesContrectare iuvat latices comitumque per oraSpargere: pars densos properant invisere saltusEt canibus turbare feras, pars piscibus hamosImplicat, aut longo distendit retia iactu:Pars bibit et leni propellit tedia Bacho:Ast aliis placitum nunc sternere fessa per herbamCorpora, nunc oculos tenui componere somno:Solus agens curas alias sub mente profunda,Rex erat, et frontem defixaque lumina terreServabat, sive ille rei iam volvere causasCeperat, et secum tacitus quo sidere tantusSurgeret, unde iterum subsisteret impetus amnisVestigabat, et immense telluris in alvum,Ingenio monstrante aditum, penetrabat anhelusNoscendique avidus; seu tunc altissima verbaFortune dabat ille sue: «Quid dulcia falsoSuggeris et facili blandiris, perfida, vultu?Mortalem memini fore me, licet omnis ad unumDeferat unanimi mundus dyadema favore.Et tibi rara fides maneat quantumque MetelloSis nobis bene fida diu, tamen omnia mors hecAuferet, atque uno franget tua dona sub ictu.Flumina nulla quidem cursu leviore fluunt quamTempus abit vite; superant tamen illa per evumDe scatebris renovata suis. Nos vita relinquensQuo fugit? unde unquam posthac reditura fuisset,Ni Domitor mortis, qui quondam Tartara victorIngressus rediit, clauso sua membra sepulcroVi repetens, secumque trahens felicia patrumAgmina, et exhaustas longis cruciatibus umbrasAbstulit ad superos, minuisset corde pavorem,Spemque resurgendi post funera nostra dedisset».Hec sapiens rex cunta animo fortasse movebat;Vel, memor indigne fraudis, Scyllam atque CaribdimLittore qua calabro siculas disterminat orasPontus et horrisona refluens intersecat unda,Megnanimus parvo pingebat flumine, dignumSupplicium eolio minitans ac triste tyranno.Denique, quicquid erat, nichil id nisi grande putandum estEt super humanum ingenium, quod tantus agit vir,Cuius adhuc memores viridi vestigia ripaRuricole ostentant et agrestum vulgus adorat.Si potes, ergo, mane! si non potes, o michi luceCarior, atque ideo multum, pater optime, frustraExoptate, veni, non me, sed amena verendiNondum fracta annis spectare sedilia regisQue digito monstrabit ovans gens illa nepotumEt mundus, michi crede, alio celebrabit honore,Postquam pulsa retro presens hec cesserit etas.

Exul inops horrensque habitu despectaque nuperFemina, summe patrum, tua sancta ad limina supplexProcubuit (tum forte aderam). Comes ulla viarumNon erat, heu nil ausa fides! et tristis amicosAbstulerat fortuna suos. Iam iusta precariCeperat et vacuam dederas iam questibus aurem.Admirans, presaga hominum natura! videbarMatronam michi nosse sacram: namque horrida primoCongressu licet et canos incompta vagantes,Alma tamen facies multo venerabilis evoPlurima servabat sortis monimenta vetuste.Nil quoque plebeium, nil vile, sonantia verbaArgumentum animi; et generoso spiritus oreScintillans. Que summa vie, que causa gemendi,Unde ageret sese, nomen, patriamque genusqueQuerere mens fuerat, quod cum sermone latinoIunctus erat latius senio iam tritus amictus.Ter fuit in foribus, sed ter reverentia vocemContinuit: mesto interea sub murmure nomenRoma erat, insonuit. Stupui quorsum ve secundisFidendum exemplo didici, quo clarius usquamNulla dies habuit. Nam quamvis cunta rotareRegna potens vario soleat fortuna favore,Et servos ad sceptra levet, solioque tyrannosPrecipitet, nichil illa tamen manifestius unquamEdidit, ut rerum dominam cognoscere possis,Quam dum tot partas bellis tantoque laboreRomuleas evertit opes, caput abstulit orbi.Grecia verborum genetrix laudumque magistraAttollat ventosos duces, vatumque fatigetIngenia. Eacides, precone superbus Homero,Meonio ex calamo facilem sibi fecerit hastam;Amphitrioniadem sacris et thure salutentAd celum ferant Thebe; Lacedemone fratresLedeos nitidis populi favor ingerat astris;Impia regna Iovem, pulsum fuga sola parentemNobilitet; sensu Nestor senioque verendus,Codrus amans patrie fuerit, gnarusque futuriTyresias; hausto famosus sanguine diveTydides; rapto sit vellere clarus Iason;Tigribus invectus rapidis tirsumque coruscansLiber ad extremos victor pervenerit Indos;Atridas sua fama canat notosque furoreAiaces; Ithacumque dolis pelagique bilustriCircuitu nomenque vagis erroribus addat.Cynigerum morsu illustrem, clarumque loquanturMiltiadem Marathone sua, natumque cathenisConspicuum et tanto redimentem busta parenti.Sint quoque magnanimi iuvenis laudata sub arctisPrandia Thermopylis, torrensque Themistoclis auraE salaminiaco surgat sale: blanda sub armisLingua Pisistratum commendet, nuda Periclen:Tydea prompta manus, doctum experientia belliLonga Philopemenen celebret, ducibusque supremisMisceat: Elysios censores clara coronetIustitia: extincti serpentis fabula Cadmum:Forma decens Alcibiadem; silvisque diserteThesea tartareis reducem venerentur Athene.Adde duces Phrygios, accendant Dardanus ac TrosEt Priami cantata domus, placet addere regesAssyrios Persasque simul Cyrumque cruoreUndantem fluxamque Pharon, placet addere siccamBarbariem terrasque sequi, qua pendet ad austrumOrbis et ignotas latebris convellere gentes.Hannibalem male fida suum fratresque patremqueInsignem bello, atque alium cognomine MartemCarthago ter victa iterum transmittat in arma.Quid Libie populosque loquar turmasque fugacesOcciduumque diem? Calpem totamque revolveHesperiam: furtoque diu raptoque probatusDux placeat bello, vix de tot milibus unus.Hinc feror Oceano, qua nobilis insula vivumPredicat Arturum: et quicquid sibi fabula mendaxPersuadet: silvas, fontes mirandaque vulgoPrelia et insanos equitum decantat amoreGallia, qua magnum Karolum, duodena virorumPresidia et regnum tot opimis dotibus auctumOstentat longaque iacet iam fessa quiete.Hinc et Germanos populos omnemque sub arthoMortis amatorem liceat perquirere: quicquidInvenies, ubicumque iacet, Macedumque pererra,Finibus et iuvenem horrendum patremque PhilippumElice: cuntorum post acta recollige. CerteRomanas citra laudes, te iudice, multumSubsistent, ni fallat amor. Spectanda triumphisHec olim innumeris mulier, nunc orba verendisConiugibus, gemine exemplum memorabile mundo.Fortune, portus miseris scopulusque superbis,Ludibriumque eadem cuntis, modo mesta peregitAnte pedes sua verba tuos. Memor omnia servas.Te tamen illa gravis tum questio forte tenebat:Carcere corporeo et mortalibus eruta vinclisQuid videat bene nata cohors; cessante serenumNube iubar faciemque Dei, seu cernere pureCorpora dum fractis surgent rediviva sepulcris,Nec prius incipient. Sed dum vigil omnia librans,Singula dum relegens per mille volumina curris,Responsi dilata dies accendit amorem,Suspenditque hominum mentes dubiasque reliquit.En modo tempus adest. Iam questio longa quievitConsilio sopita tuo, iam Roma futuriAnxia te sponsum repetit, te cunta parentemItalia expectat. Succurre precantibus ultro.Sic videas toto Christum celebrarier orbe,Te magnum pascente gregem: sic sacra deorumEt simulacra ruant: sic, te duce, victa fatiscatFalsa superstitio et nullas caligine mentesOccupet. Alma fides et amor tranquillaque terrisPax vigeat, toto cedat pyrata profundo:Cedat pestis aquis, cedant contagia celo.Sit felix successus agris, sint leta per urbesOtia, sit vulgo virtus formosior auro,Paupertate magis scelus omne et morte timendum.Videris ista senex, postquam laudandaque retroTempora respiciens, tunc sit tibi lenis ad astraTransitus. Hic eternus honos, ibi visio summiPlena boni, cui suspirat plebs illa fidelis,Hierusalem, peregrina exul noctemque diemque,Que requies lassis mercesque erit ampla laborum.

Quid faciam, que vita michi rerumque mearumQui status est, audire petis. Nec vera silebo,Nec tibi ficta loquar, michi nam loquor. Absit inanisGloria, nil cupio, contenta est vita paratis.Hoc primum placitis mecum concordat egestasAurea federibus, non sordida nec gravis hospes.Si libet, exigui fines michi servet agelliAngustamque domum, et dulces fortuna libellos;Cetera secum habeat; vel, si libet, omnia nulloAuferat hinc strepitu, sua sunt. Non rura requiroDivitiasque patris, pondus grave celsa petenti,Vinclaque dura animi et cuntorum alimenta malorum:Cyrreas non tangat opes neu nostra lacessatOtia, solicito non ambitiosa paratu.Nil usquam invideo, nullum ferventius odi,Nullum despicio nisi me; licet hactenus idemDespicerem cuntos et me super astra levarem.Sic res humane volvuntur. Plurima quid simIam documenta habeo, nisi me mea somnia fallunt.Nam michi quid confert Musarum in fonte parumperLenivisse sitim, si me sitis altera maiorUrit et eternum subter precordia sevit?Quid ve Elicone iuvat recubantem sepe profundoEminus insanos vulgi risisse labores,Si labor alter habet, cui merces nulla quies ve?Quid facies preclara iuvat, si turbida mens est?Multa quidem meritasque deo pro munere laudesPendere non nostre, fateor, fiducia lingue est.Sunt que felicem facerent, nisi forte malignaRoderet infaustum pectus sua cura perennis.Iamque genas spectare tuas pietate madentesHinc videor, longo bene si michi cognitus usu es.Sed quia more patris nostra omnia nosse volebas,Urget amor calamum, nec fas obstare iubenti,Eloquar, et tu consilio fortasse iuvabis,Et michi dulce gravi mentem exonerare querela.Est michi post animi mulier clarissima tergum,Et virtute suis, et sanguine nota vetusto,Carminibusque ornata meis auditaque longe.Sed redit in frontem et variis terroribus impletInsultans, nec adhuc solio cessura videtur.Artibus hec nullis, sed simplicitate placendiCeperat olim animum et rare dulcedine forme.Iam duo lustra gravem fessa cervice cathenamPertuleram, indignans tantum in mea colla tot annisFemineo licuisse iugo. Iam tabe latentiConfectus, iamque alter eram, iam fomite molliIgnis ad extremas penetraverat usque medullas:Optabamque mori vixque arida membra ferebam,Libertatis amor miseri dum pectus amantisCepit et adversas cordi suffigere curas,Erigor et multa iuga vi convellere nitor.Durum opus eventu dominam pepulisse decenniHospitio et fractis hostem tentasse potentemViribus: aggredior tamen et Deus ipse laboriAffuit, et collum veteri dissolvere nodoPrebuit, ac tanto victorem evadere bello.Inicit illa manum profugo dum saucia servo.Incursatque dolens, oculos dum dulce micantesInstruit et facibus tectis et cuspide blanda,Heu quotiens cepto dubium procumbere calleCompulit! Ergo iterum quid agam? quibus artibus illiOccurram? Vincla illa iterum asperiora parabat.Diffugio totoque vagus circumferor orbe,Adriacas Tuscasque ausus sulcare procellas,Ereptumque iugo caput hoc committere cimbeNon veritus tremule: quid enim properata noceretMors michi suppliciis victo vitamque peroso?Vertor ad occasus et me Pyreneus ab altoVidit in aprico latitantem gramine vertex:Vidit et Oceanus, qua sol defessus eundoAbluit hesperio fumantes gurgite currus,Quaque meduseo duratum lumine montemProspiciens longam celsis de rupibus umbramProicit et Mauros festina nocte recondit.Hinc Arthon Boreamque petens et dissona lingueMurmura, solus eo, dubias qua turbida terrasEstibus ambiguis pelagi terit unda britanni:Quaque solum glaciale iacens non sentit amiciVomeris obsequium, Bromiumque a collibus arcetEt Cererem, sterili vix hospita terra mirice.Quid michi restabat, nisi solis adusta sequentem,Serpentum subiisse domos, immania rura,Et procul Ethiopes medio vidisse sub axeNigra per ardentem nudantes terga Leonem,Aut ignoratum per tot iam secula NiliQuesitum ve caput, quonam telluris opaceAbdiderit natura sinu? Lentescere fluctusAbsentis cepere animi, dolor, ire metusque,Humida tranquillus mox lumina claudere somnusRarus, et insolita risus splendescere fronte.Iam minor occursu, minus imperiosa relicteSensibus in nostris obversabatur imago.Heu heu quid referam? Sed cogis. Acerba videbarVulnera et insani stimulos iam tutus amorisTemnere, fallebat leviter super aucta cicatrix.Et requies insueta mali. Tentoria velloAc certam ad mortem redeo: sic fata premebantImpia, sic animum, sic me meus error agebat.Vix bene constiteram dilecte finibus urbis,Dum subiit vacuum curarum sarcina pectusIlla prior: rediere trucis contagia morbi.Quid loquar? unde miser lacrimas narrare secundasIncipiam? quis credet enim? qua carininis arteExpediam, quotiens precibus deposcere mortemMe dolor impulerit, quotiens graviora parare,Quos michi libertas iterum querenda laboresAttulerit? Subsistam igitur. Verum ultima tandemPostquam cervici ceciderunt vincula nostre,Omnis ad arma fuge spes est michi versa, nec unquamNavita nocturnum scopulum sic horruit, ut nuncIllius et vultus et verba moventia mentem,Et caput auricomum, niveique monilia colli,Atque agiles humeros oculosque in morte placentesHorreo. Nunquid ego admittam, quo tertia demumIrato facienda deo sint irrita vota,Dimidium ut sacro suspendam limine remum,Seu tunice fragmenta ude? Tum cerea nostriCorporis effigies trabibus subsidat eburnis,Supplicis in morem acclinis? Comitantibus ergoHis animum curis, dum singula mente revolvo,Hoc procul aspexi secreto in littore saxum:Naufragiis tutumque meis aptumque putavi,Huc modo vela dedi, nunc montibus abditus istisFlens mecum enumero transacti temporis annos.Insequitur tamen illa iterum et sua iura retentansNunc vigilantis adest oculis, nunc fronte minaciInstabilem vano ludit terrore soporem.Sepe etiam (mirum dictu) ter limine clausoIrrumpit thalamos media sub nocte reposcensMancipium secura suum: michi membra gelariEt circumfusus subito concurrere sanguisOmnibus ex venis tutandam cordis ad arcem.Nec dubium, siquis radiantem forte lucernamIngerat, horrendus quin pallor in ore iacentisEmineat, multumque anime nova signa paventis.Expergiscor agens lacrimarum territus imbrem,Excutiorque thoro, necdum Tithonia sensimCandida lucifero coniunx prospectet ab axeOperiens, suspecta domus penetralia linquoEt montem silvasque peto, circumque retroqueCollustrans oculis, sique turbare quietumVenerat incumbens eadem prevertat euntem.Invenient vix verba fidem. Sic salvus ab istisEruar insidiis, ut sepe per avia silveDum solus reor esse magis, virgulta tremendamIpsa representant faciem, truncusque reposteIlicis et liquido visa est emergere fonte,Obviaque effulsit sub nubibus, aut per inaneAeris, aut duro spirans erumpere saxoCredita, suspensum tenuit formidine gressum.Hos michi nectit amor laqueos, spes nulla susperstes,Ni deus omnipotens tanto me turbine fessumEripiat, manibusque suis de faucibus hostisAvulsum hac saltem tutum velit esse latebra.Hactenus hec, sed plura cupis. Nunc cetera viteAccipe cuntorum breviter distincta dierum.Est michi cena levis, cui condimenta famesqueEt labor, et longi prestant ieiunia solis.Villicus est servus, michi sum comes ipse canisque,Fidum animal; reliquos locus hic exterruit omnes.Unde cupidineis telis armata voluptasExulat atque frequens opulentas incolit urbes.Hic mecum exilio reduces, statione reposta,Pyerides habitant, rarus superadvenit hospes,Nec nisi rara vocent noti miracula fontis.Vix mora nostra quidem, licet annua, bis ve semel veCongregat optatos Clausa sub Valle sodales.Sic pietas est victa locis, at crebra revisitLittera; me longa solum sub nocte loquunturAnte ignem; gelidas me solum estate per umbras;Sermo diurnus eis: idem sum fabula pernox.Nil coram conferre datum; dumeta nivesqueExhorrent nostrasque dapes, iamque, urbe magistra,Mollitiem didicere pati. Me dura professumDestituere pii comites servique fideles.Et siquos attraxit amor, ceu carcere vinctumSolantur, fugiuntque citi. Mirantur agrestesSpernere delitias ausum, quam pectore metamSupremi statuere boni, nec gaudia noruntNostra voluptatemque aliam, comitesque latentes,Quos michi de cuntis simul omnia secula terrisTransmittunt lingua, ingenio, belloque togaqueIllustres; nec difficiles, quibus angulus unusEdibus in modicis satis est; qui nulla recusentImperia, assidueque adsint et tedia nunquamUlla ferant, abeant iussi redeantque vocati.Nunc hos, nunc illos percontor, multa vicissimRespondent et multa canunt et multa loquuntur.Nature secreta alii, pars optima viteConsilia et mortis: pars inclita gesta priorum:Pars sua, preteritos renovant sermonibus actus.Sunt qui festivis pellant fastidia verbisQuique iocis risum revehant: sunt omnia ferreQui doceant, optare nichil, cognoscere se se:Sunt pacis, sunt militie, sunt arva colendiArtifices, strepitusque fori pelagique viarum.Deiectum adversis relevant, tumidumque secundisCompescunt, rerumque iubent advertere finem,Veloces meminisse dies vitamque fugacem.Proque tot obsequiis precium ieve: limen apertumConvictumque petunt, quibus hostis rara per orbemHospitia et segnes fortuna reliquit amicos.Vix usquam admissi trepidant, atque atria ducuntQuaslibet interea latebras, dum frigida cedantNubila, pyeria studiorum estate reversa.Non lapides calcemque tegant aulea necesse estSerica, seu calida fument nidore popine.Non cava multifido famulum tonet aula fragore,Splendida dum crebris celerant convivia mensis.Sobria turba coit proprio contenta, suasqueQue mecum partitur opes, fessum ve cubiliSolatur roseo et mensa dignatur egenumAtque cibis reficit sacris et nectare dulci.Nec solum comes esse domi, sed prompta per omnesIre simul saltus ac prata domestica nymphis,Et vulgus querulum atque urbes odisse sonoras.Sepe dies totos agimus per devia soliInque manu calamus dextra est, at carta sinistramOccupat, et varie complent precordia cure.Imus, et ah quotiens ignari in lustra ferarumIncidimus, quotiens animum dimovit ab altaCura avis exigua et post se importuna retorsit!Tum gravis est, siquis medio se callis opaciOfferat, aut siquis submissa voce salutetIntentumque aliis maioraque multa parantem.Et iuvat ingentis haurire silentia silve.Murmur et omne nocet, nisi dum vel rivus areneLucidus insultat, vel dum levis aura papirumVerberat et faciles dant carmina pulsa susurros.Sepe moram increpuit, serumque in tecta revertiLongior admonuit proprii nos corporis umbra,Interdumque referre pedem nox ipsa coegitMonstravitque viam et vepres signavit acutosHesperus, aut oriens, Phebo pereunte, Diana.Sic sumus, hoc agimus, gravior si cura quiescat,Felices letoque nimis sub sidere nati.

Suscipe funereum genetrix sanctissima, cantumAtque aures adverte pias, si premia celoDigna ferens virtus alios non spernit honores.Quid tibi pollicear, nisi quod velut alta tonantisRegna tenes Electa dei tam nomine quam re?Sic quoque perpetuum dabit hic tibi nomen honestas,Musarum celebranda choris pietasque suprema,Maiestasque animi primisque incepta sub annisCorpore in eximio nullam intermissa per horamTempus ad extremum vite notissima clareCura pudicitie: facie miranda sub illaIam brevis innocue presens tibi vita peractaEfficit ut populo maneas narranda futuro;Eternum veneranda bonis, michi flendaque semper.Nec quia contingerit quicquam tibi triste dolemus,Sed quia me fratremque, parens dulcissima, fessosPythagore in bivio et rerum sub turbine linquis.Tu tamen instabilem, felix o transfuga, mundumNon sine me fugies, nec stabis sola sepulcro.Egregiam matrem sequitur fortuna relicteSpesque domus et cunta animi solatia nostri.Ipse ego iam saxo videor michi pressus eodem.Hec modo pauca quidem pectus testantia mestumDicta velim, sed plura alias; tempusque per omneHac tua, fida parens, resonabit gloria lingua,Has longum exequias tribuam tibi; postque caduciCorporis interitum, quod adhuc viget, optima, sub quoVivis adhuc, genetrix, cum iam compresserit urnaHos etiam cineres, nisi me premat immemor etas,Vivemus pariter, pariter memorabimus ambo.Sin aliter fors dura parat, morsque invida nostramExtinctura venit fragili cum corpore famam,Tu saltem, tu sola precor post busta superstesVive, nec immerite noceant oblivia Lethes.Versiculos tibi nunc totidem, quot prebuit annosVita damus, gemitus et cetera digna tulistiDum stetit ante oculos feretrum miserabile nostrosAc licuit gelidis lacrimas infundere membris.

Contigit exstinctum qui suscitet ortulus ignemDulcia preterite renovans suspiria vite,Sive tibi verni qui pingunt gramina flores,Sive per estatem mediam, dum summa tenet sol,Umbra frequens, sive autumno tibi dulcia poma,Sive tibi aprici placeant sub frigore soles,Sive magis volucrum dulces per opaca querele,Pictaque terga iuvent. Illic regina canentumPhebeium Philomena canit, sic parva volucrisGutture mellifluo superat; quam sepe per umbramDum sequor, aeria latitantem fronde notavi.Mira avis effigies, verum sibi reddere nomenNescio; tu lecta fortassis imagine reddes:Nigra caput, sed glauca latus, sub palmite gaudensLudere pampineo, non maior corporis usquamSpiritus exigui, et mulcere potentior aures.Hec michi dum tepidam assidue sub corde favillamSingula concutiunt, incendia nota pavesco.Desieram, iam tempus erat, tamen omnia rursumContrahit arma dolens aurataque tela Cupido.Vidi ego seu levi tergentem spicula saxo,Seu digito attrite tentantem cuspidis iras;Vidi ego letiferos tendentem molliter arcusInnixumque genu modo cornua curva prementem,Et modo vulnificos agitantem pollice nervos.Quo fugiam? quid agam, si nec maria alta, nec Alpes,Nec longe valuere more? Iam lenior etasIncipit et pacem pharetratum poscimus hostem:Abnegat ingeminans bellum, mirumque relatu,Omnibus ecce locis, atque omnibus improbus horisHostis adest volucer: nec me trepidare negaboNe vetus ille nova rescindat arundine vulnus,Tam sibi multa favent. Partes vel sola locorumIpsa facit facies; avium sic cantibus obstatAura loquax, gratoque color sic blandus odori,Frondibus herbarum species et floribus herbe,Lilia narcisso, violisque rosaria certant.Quid loquar aut viridi riparum in gramine mollesAccubitus teneroque leves in gramine somnos?Quid strepitum fugientis aque flexusque sonoros?Carmina quid dulcesque modos, quos nocte serena,Quos oriente die, vel quos moriente decoraConcinit angelico trans rivum murmure nymphaEthereos motura deos, iaculumque tonantiExcussura Iovi, rigidumque adamanta modestisEffractura oculis, lesi quibus ampla potestasCordis inest, taciteque faces et conscius ardor,Unde iacit flammas, et tinctas igne sagittasIlle puer, nostroque levis circumvolat orto.Hec memini et meminisse iuvat, scit cetera nutrix.

Quisquis es, indignam vatum cui flere ruinamExiliumque vacat, profugas qui carmine sistisPyerides equasque gravem sermone dolorem,Gratus es haud dubie; messem nam dives opimamCyrrea de valle refers, sterilemque dolendiCernere tibi est causa, sacrumque arescere fontem,Qui puerum dulci sitientem proluit haustu.At me quid mestis iuvat exagitare querelis?Auxilii spes nulla mei. Vis siqua fuissetIngenii, cecidit vulgo calcata furenti,Si petis hunc gemitus comitem, fortuna quod optasObtulit; afflictis si me succurrere Musis,Abstulit arma dolor murmurque reliquit inane.Iamque, ignote, vale; res prorsus mira relatuDiligo, nescio quem, sed honesta silentia signantQuantus is est, almum qui dat sine nomine carmen.

Heu quid agam? Domus ampla Iovis concussa tremiscit,Cardine mota suo ruit alti ianua celi,Terribili clamore sonans. Sub nube propinquaFulmina fulminibus concurrere dura trisulcisVisa, levem media fregerunt nocte quietem.Ignibus alternis polus exardescit uterque:Nubila rupta tonant luxque impia territat orbem,Exanimatque hominum mentes et corda ferarum.Iupiter australi vibrat metuendus ab arceSpicula dira manu, flammas vomit ore minasque:Omnia nimboso fugientia sidera veloObduxere oculos, ne publica fata viderentConfusum chaos ante diem referentia mundo.Iam Venus ante alias toto pulcerrima cetuEffugit, indignans contraria cunta benignisMoribus ire suis. Stimulis non actus amoris,Ut solet, insequitur profugam Mars tristis amicam,Arma suis graviora timens. Talaria nunquamOcius implicuit Cillenius aurea plantisImperio cari totiens repetenda parentis.Athlantis domus omnis abest, nec cernitur usquamTurba puellarum, quarum latet ultima semper,Nunc omnes fugere simul. Perit obrutus umbraLacteus innumeris redimitus circulus astris.Prescius at cladis lugensque sub equora TitanAnte abiit quam seva diem corrumperet almumTempestas, iuvenem linquens post terga sororem.Precipiti tamen illa gradu conterrita cessit,Nec longas sine fratre moras dedit innuba nocti.Gnosia deserte prorsus laniata puelleSerta iacent, geminamque ingens distentus ad ArthonCondit in Oceano squamosa volumina Serpens.Occidit Arthophylax, invitus plaustra reliquit,Et fugit in latebras post sidera cunta Bootes.Solus ab imbrifera pallens regione per umbrasDespicit obliquo Saturnus lumine terrasNempe gravis senio, madido discinctus amictu,Canaque ceruleo substringens tempora nimbo.Tardus ad omne bonum, diros festinat ad actusEt stupor unus habet, quibus is circumdatus alisHesterno cum forte die longinqua teneretImmensos celi tractus enaverit, undeTam subito damnosus ei sit Aquarius hospes:Ipse, reluctanti similis, nec cedere vento,Certus adhuc cuiquam nec vim potis incitus aerTantam ferre, tremit, quoniam rex ille sicanoLaxat in arma ferox reserato carcere fratres,Incutit et calcar rabidis et frena remittit.Nunc iubet ut terras quatiant celumque ruinaInvolvant pluviasque ferant, ut floribus arvaDepopulent agitentque vagos ad litora pisces,Et scopulis miseros properent impingere nautas.His etiam adiungens, ut in ethere protinus altoConfligant inter sese fraternaque bellaAdiciant vario lassatis turbine rebus,Irritatque animos monitis atque asperat iras.Vectes deinde manu lacerat limenque sonorumPandit et ingeminat stimulos. Mora nulla: furentesInde cathervatim prorumpunt iussaque complent.Hos horret natura parens, et tristis habenasDeserit, archanos repetens lacrimosa recessus.Terra pavet spectatque graves peritura tumultus,De Iove questa suo. Iamiam cessura procellisNutat et aerios humero deponere montesCogitat ac medio victum caput abdere centro.Dum loquor, immodicis per inania fluctibus imbresPrecipitant: nunc tecta sonant et grandine crebraCircum pampinee Bromio cecidere corone,Silvarum cadit omne decus: torrentibus atrisAntra gemunt, saxisque immixta regurgitat unda,Fluminis insolita turpans caligine vultus.Virgineus nymphis abiit decor ille repente,Quem laudare soles, mirator maxime pulcri.Diluvium redit antiquum: stupefactum arator,Quem modo sulcabat, pedibus contingere campumNon valet ac pelago trepidantia brachia iactat.Iamque beves et aratra videt culmenque revulsumSpesque suas omnes parili sub sorte natantes,Et queritur falsum veteres cecinisse prophetas,Adventare diem, que flammis perderet orbem,Supremam impositura manum, lusumque putat se.Flent passim attonite matres et ad ubera parvosStringunt, infelix oritur per menia luctus.Pauperis hinc vulgi strepitus sua damna gementisAuditur: picta tremulum canit inde sacerdosMulta vovens tunica, ceu nubibus imperet illa,Eraque nodoso certatim rauca fatigatFune trahens. Nec plura metu: namque infima fesseFundamenta domus tremuerunt atque superneIrrumpunt memores querulo cum murmure nympheUlciscique parant, quam nuper fecimus illisOffensam, et nostro iam nos pepulere cubili.Iam digitis calamum tremor excutit atque tabellas;Aut ego fallor enim et falsa formidine turbor,Aut modo (namque oculis inimici fulguris ignesDant aditum), nemora invertens atque obvia quequeParva revulsurum lapidosum menia flumenVertice contigui montis descendit ab omni.Interea fragilis nunc nunc in culmina tecti,Aut totum simul, aut cecidit pars maxima celi:Et trabibus iam nulla fides, manifestaque mortisUndique terrificant propioraque signa patescunt.Ipsa quoque in tanto mens consternata pericloExigit ut sileam. Sed tu modo, siqua salutisEst via, pande tuo, dubiisque in tempore fatisPresidium michi semper ades. Si carmine forsanFlectitur ira Iovis, scriptum michi dirige carmen.Si valet Eoo lectos habuisse lapillosLittore, et hos adhibe digito miseratus inermi:Sin magis herba iuvat, notas pia pergat ad herbasDextra, precor; gelido quacunque occurre pavori,Et fer opem misero, qua sim securior olim,Si non ista michi mundoque novissima nox est.Quodsi consilii nova nunc sententia non stat,Antiqua experti cur non redeamus ad arma?Tu michi fasciculum iubeas, pater inclite, ferriFrondis apollinee, namque istos pulcra per agros(Tam longinquus amans hunc non terit ethera curru)Laurea nulla viret, cuius iacuisse sub umbraDulce sit, aut gremio caras abscondere frondes,Aut ramum tenuisse manu, dum fulminat ingensIupiter, et celo clipeum monstrasse furenti.

Hunc, tibi quem tanto repetis pro munere corvumPulsa remittet hiems, cupidis accingitur alisVere novo moturus eas, subitoque volatuDulcia deserti revidebit pignora nidi.Nix Alpes licet alta premat, licet ethera nimbiTunc teneant, superabit amor. Tu parce querelisEt mestam solare domum: spes ista pudiceConiugis extenuet lacrimas minuatque dolorem.

Si libet occidui rumores noscere mundi,Accipe quam brevibus qui nunc sunt: cetera namqueFatorum sub nube latent, Cum venerit horaCollatura duces tantosque in bella paratusPermixtura acies campis, tunc ultima rerum,Quem fortuna premat, cui stet victoria partiCunta libens calamo peragam. Nunc cepta sequamur.Convocat innumeras Germania dura cathervas,Dives inexhaustum reseratque Britannia censum,Asperat indomitam bello Brabantia gentem,Flandria perpetuo sequitur subiecta duello,Et que prima petit cepti libamina belliProxima pulvereo strepit omnis Anonia campo.Gallia multifido quatitur percussa tumultu,Regnaque sanguineo trepidant contermina Marti,Et coeunt omni contracto robore reges.Fluctuat, ut vario vibratus turbine, pontus,Quem gelidus Boreas hinc, atque hinc humidus AusterVerberat insultans, hinc classibus horrifer Eurus:Iam scopuli, iam saxa fremunt, navalia nauteTuta petunt glomerantque fugam delphines ab alto.Nec dum finis mali est, sed iam resonantia lateLittora surgentes feriunt longinqua procelle.Haud aliter placidum turbantibus ethera ventisNunc furit occasus. Longe plebs dedita paciEt facie rerum insolita et terrore laborat.Consurgunt urbes, iuvenes vocat ira senesque:Cunta procul rapido fervescunt littora motu.Neve morer nimium, conspirat in arma fugacemQuicumque Oceanum latiasque interiacer Alpes.Finis erit, quem fata dabunt, sed magna parantur.Hec utinam nostre veniant momenta salutis,Italia, infelix domus, irrequieta laborum,Sicut pacifico semper pugnavit in orbe,Sic modo, fortuna mundum iactante, quiescat.

Flere libet, sed flere vetor, lacrimasque parantemHinc pudor, hinc pietas subeunt, hinc ira dolorqueHincque cathervatim veniunt exempla dolorum.Talia multa animo, quoniam non gloria, non vis,Nec potis est virtus venienti obsistere mortiHec michi nota prius, modo sed notissima, tandemIudicio patuere novo. Mors improba quantum estAusa Italis rapuisse virum! Sibi fortior illumFama sed eternum rapuit longumque per evumVivere iussit eum et totum volitare per orbem.Ille olim felix, modo felicissimus idemCarcere membrorum fugiens tenebrosa reliquitClaustra libens, nulla sequidem dulcedine viteTangitur, instabiles quisquis bene computat annos.Quod, si quem, fecisse rear; fuit ille profundaMente sacer, cursus nature conscius omnis,Et procul humanos solitus prenoscere casus,Quo minus ergo rei mentem applicuisse fugaciCreditur, hoc facili magis ascendisse volatuAd superos celique domos et regna piorumCrediderim. Nichil ergo viro, nichil impia tantoMors nocuit, michi seva dolos, michi flebile damnumIntulit, ac mundo et Musis; michi nempe secundumEripuit patrem, quo iam indulgentior alterNon superest; mundo veri tulit invida fontem,Qui sibi tot nitidos potuisset spargere rivos;Abstulit et Musis fulgur radiantis alumni,Qualem posteritas alium vix longa videbit.Nobilis hunc igitur tanto spoliata decoreAusonia, hunc Burgus Sancti gemit ipse SepulcriCive diu tali longinquis notus in oris.Tu quoque (si fas est tam clari principis ora,Si maduisse oculos) lacrimas dabis inclita regumProgenies, Roberte, pias, quem iure coronantEurope Asieque simul duo maxima regna,Solamen vite quoniam, rex optime, perdisNon mediocre tue. Quis tecum consulet astraFatorum secreta movens, aut ante notabitSuccessus belli dubios, mundique tumultusFortunasque ducum varias? qui lenibus auresMulserit alloquiis? aut te mulcente quis usquamSufficiens aderit testis, cum grandia verbisExpones archana poli, triplicemque sub unaMaiestate Deum, cum partum Virginis alme,Cum domitam mortem, reserataque tartara iussu,Et que multa soles uni tibi cognita regum?At michi precipue et Musis quia flere necesse est,Flete simul mecum viduato Elicone sorores,Flete sacri nemoris lauri, fle grandis ApolloAltisono precone carens. Nunc collis uterqueParnasi et rauco strepat arens murmure vallis,Castaliique gemant latices desertaque CyrraHospite tam magno. Resonent ululatibus antraPyeridum que, dum vixit, mulcere solebatDulcibus ille modis. Quis nunc post fata superstesStabit honos merito? Que premia grata sepulto,Quid sibi pro tanto reddemus munere dignum?Nempe ego nil habeo. Vos carmen reddite vati,Pyerides, titulumque breve conscribite saxo:Qui fuit Hesperie decus et nova gloria gentis,Cultor amicitie fidus, carisque benignus,Convictu placidus, vultuque animoque serenus,Religione pius, factis habituque modestus,Altus et ingenio, facundo splendidus ore,Flos vatum, celi scrutator, cognitus astris,Rarus apud veteres, nostro rarissimus evo,Unicus ex mille iacet hic Dyonisius ille.

Hei michi quid patior, quo me violenta retorquentFata retro? Video pereuntis tempora mundiPrecipiti transire fuga, morientia circumAgmina conspicio iuvenumque senumque, nec usquamTuta patet statio, non toto portus in urbePanditur, optate non spes patet ulla salutis.Funera crebra quidem, quocunque paventia flectoLumina, conturbant aciem: perplexa feretrisTempla gemunt, passimque simul sine honore cadavernobile plebeiumque iacet. Subit ultima viteHora animum, casusque mei meminisse coactusHeu caros abiisse greges, et amica retractoColloquia, et dulces subito vanescere vultus,Telluremque sacram assiduis iam deesse sepulcris.Hoc gemit Italie populus tot mortibus impar,Hoc exhausta viris, defectaque Gallia plorat,Hoc alie, quocunque iacent sub sidere, gentes.Sive est ira Dei, quod crimina nostra mereriCerte ego crediderim, seu sola iniuria celi,Natura variante vices, hic pestifer annusHumano generi incubuit, flendumque minaturExcidium, mortique favet densissimus aer.Sevus ab infecto prospectat Iupiter axe:Inde pluit morbos et tristia funera terris,Staminaque immites properant abrumpere ParceOmnia, si possint, pariter, vereorque superneQuod cupiunt ne posse detur, tot pallida vulgiOra videns miseri, tot Tartara nigra petentes.Hec meditans, fateor, trepido, mortisque propinqueAuguror insidias, ubinam caput abdere possim,Nec mare, nec tellus, nec opacis saxa cavernisOstendunt profugo, quoniam mors omnia vincit.Inque parum tutas venit impetuosa latebras.Sic, velut in dubiis deprensus nauta procellis,Cum ferus ante oculos socias absorbuit alnosNeptunus, fragilem qui utero crepuisse carinamSentit et illisos scopulis confligere remos,Ac procul horribiles clavum videt ire per undas,Hereo consilii incertus, certusque pericli.Nec secus, annosas ubi seva incendia furtimCorripuere trabes, tabulataque pinguia lambitFlamma vorax, surgit subito exanimata tumultuTurba domus, pater ante alios ad culmina tectiEvolat aspiciens circum, natumque trementemComplexus, primum ancipiti subducere pestiCogitat, obiectosque oneratus abire per ignes.Sepe ego permetuens, enimamque amplexus inertem,Cogito, siqua via est medios auferre per estus,Corporeasque unda lacrimarum extinguere flammas,Sed retinet mundus, trahit imperiosa voluptas,Funestisque ligat nodis violentior usus.Ecce ubi sum! Gelida sic me formidine denseTexerunt tenebre. Nam qui meminisse putat seMortis et impavido spectasse novissima vultuFallitur aut furit, aut multum sibi conscius audet.Sepius ambiguam gravis indignatio mentemDigna subit iustusque dolor, mecum intus et extraColluctans; clara vincor ratione, sed illamImpetus exuperat, ceptoque resistit honesto.Sic teneor, multumque fleo, meque ipso frequenterPercontor: Quid, vane, paras? quo pergere tendis?Ah miser, aut quonam tantis anfractibus irePosse putas? Moriere quidem. Semper ne quietisSpe labor iste iuvat? Sterili quid semen areneCommittis, quid littus aras? Spes blanda sequentemLudit et in girum volvit. Iam tempora retroCandidiora vides, iam sensim tempora caniInvadunt: quid lentus agis? Puer inscie, semperCrastina pertractans animo, presentia perdes?Semper ab incerta pendebis sorte futuriTeque tuumque bonum fugiens aliena sequeris?Siste, age, siste fugam! Cur non inniteris istiQuam datur aspexisse diem: nam postera forsanNon tibi clara venit: Facili nigrescere casu,Si nescis, mors cunta facit: solet illa venireImprovisa equidem. Cur non modo, siqua tibi statCura tui, quodcunque animus per secula differt,Aggrederis? Longos fortassis cautus in annosConsilia extendis? Post bustum magna paramus,O ceci? Potes, etatis rapidissima nostreCurricula expertus, spes hic intexere longas,Ventureque aliquid prorsus confidere luci?Tunc faciam cum pulvis ero, cum membra cruentusVultur et obsceni laniabunt viscera vermes.Nunc potius, nunc tempus erat, dum membra movereDumque animum frenare potes, quando optima rerumLibertas et vita manet cessura repente.Nonne vides volucri labentia secula cursu?Impellunt momenta levem successibus horam:Illa diem noctemque fugat, fugientibus illisLuna pererrato tenuata revertitur orbe;Illa rapit soles et magnos conficit annos.Hi senium mortemque ferunt: sic omnia miscensTempus, et instabili transcurrit vita meatu,Nec reditura ruit; non, propellentibus undis,Ocius ex alto clivosi gurgitis amnesIn mare precipitant, nervoque tremente sagittaPulsa per oppositas penetrat velocior auras.Si meminisse velis, postquam genitricis ab alvoNudus, inops, querulus, miser et miserabilis infansEmergens, tremulo vagitus ore dedisti,Et labor et lacrime et gemitus et tristia curePectora torquentes habitarunt corde sub isto,Nulla fuit tibi leta dies, qua posset anhelusSpiritus innumeris finem posuisse querelis.Respirare cupis, sed sors adversa repugnat.Quam vereor ne tota tibi sit agenda dieta,Ante salutari accubitu quam posse parumperDefessum recreare latus contingat eunti!Preteriitque tue tibi iam pars magna diei;Iam ruit eterne prenuntia vespera noctis:Tu longum, senior, curas extendis in evum,Tu dormis, moriture, gravis sub mole soporisSecurusque iaces? Properantem respice solemLittus ad occiduum, et male perdita tempora defleDum licet, ac patriam versus vestigia volve,Lumen adhuc celo breve dum tibi fulget ab alto.Vixisti in pelago nimis irrequietus iniquo,In portu morere, et languentia comprime vela,Collige disiectos iam tempestate rudentes.Talia dum mecum perago, sepe ira laborqueExclamare iubent: «Quis me de faucibus hostisEripiat? quis me mortali carcere raptumRestituat celo? quis rectum monstret ad astra,Inter tot laqueos, tam multa per invia, callem?Heu michi, quam longe patriam videor ne videre,An video, pacis, ceu monte remotus ab alto.Omnia sed circumstant vepribus obsita duris.Tartareique canes habitant atque ire parantesPredones rapidi infestant, qui signa superniDeseruere Ducis quondam, frustraque recordor,Heu quotiens! tentasse viam; semperque repulsusHereo suspirans quo non licet ire. Quis ergoSuccurret misero? Tuto quis tramite ducet,Felices ubi sunt anime populusque beatus?Et si carne premor, mea me si crimina tardant,Quis dabit ut pennas, posita gravitate, columbeInduar alta petens, et post dura quiescam?»Nunc status hic rerum est michi, sed quem prescia finemFata parent nondum video; spes longa tremorqueHactenus assidue nostro de pectore certant.At breve tempus erit, quando exitus ipse docebitQuis fuerim vere, quam fausto subditus astro,Quam celer aut tardus, monstrato calle, viator,Qualis ad extremum moribundi corporis hospes.

Quid mea fata michi toto speciosius evoDulcius aut animo poterant melius ve tulisseQuam si forte tuis capiti nova laurea nostraPressa foret manibus? Fateor, tunc alma sororumEx Elicone sacram veniens michi turba choreamDuxisset, citharam medius sonuisset Apollo,Serta gerens, adamata sibi Peneia primum,Post longum dilecta michi; spectasset ab astrisLetus honoratam, placato numine, frondemIupiter, et rapidi possuisset fulminis iram.Denique nulla dies fulsisset lumine tantoHis oculis, cuntos nec fulserat ulla per annos.Obstitit heu votis semper michi dura paratumImminuens Fortuna decus tantoque favoriInvidit: tibi, me propter, tam multa viarumAspera, tot laquei: soli michi nempe tetenditInsidias; desiste queri, mea tota querela est.Agnosco expertus fraudem moresque malignos,Mortale quibus illa ferox intercipit actus,Omnia permiscens. Proh, sacra licentia monstri!Quin aliam michi tunc eadem Fortuna parabatNequicquam preventa dolum, ne nobilis UrsusScilicet ipse meo presens foret auctor honori.Vix tridui spatium restabat, ut omne senatusTempore ius hausto flueret, breviorque potestas,Que quondam sine fine fuit. Deus ipse nocentiOccurrens direxit iter. Vix fine sub ipsoTemporis immense perventum ad limina Rome.Obvius intranti fueras, comitemque ducemquePollicitus: vetuit quoniam sors, esse nequisti.Torqueor et cuntas qui lustret nuntius orasMittitur: ille autem Campanis fessus in arvisTeque nec invento rediens spem sustulit omnem.Ultima iamque dies aderat nec postera tempusLux dabat, urgebat consumpti terminus anni.Me quoque magnanimus Comes accelerare monebat,Iam gravidus curis, peperit quas fortibus actis.Postmodo, nosti hominem, expedior, subitumque vocatiRomulei proceres adeunt. Capitolia letoMurmure complentur; muros tectumque vetustumCongaudere putes. Cecinerunt classica: vulgusAgmina certatim glomerat, cupidumque videndiObstrepit. Ipse etiam lacrimas, nisi fallor, amicis,Compressis pietate animis, in pectore vidi.Ascendo: siluere tube murmurque resedit.Una quidem nostri vox primum oblata MaronisPrincipium dedit oranti, nec multa profatus;Nam neque mos vatum patitur, nec iura sacrarumPyeridum violasse leve est; de vertice CyrreAvulsas paulum mediis habitare coegiUrbibus ac populis. Post facundissimus UrsusSubsequitur fando. Tandem hic michi delphica sertaImposuit, populo circumplaudente Quiritum.Hinc Stephanus, quo feta virum iam tempore nostromaiorem non Roma tulit, me laudibus amplisAccumulat. Rubor ora michi mentemque premebat,Indignum tales onerabant pectus honoresMulcebatque simul, siculo nempe omnia regi,Nil michi, nam quis ego? Veruntamen illius altoIudicio dignatus eram. Tum regia festoVestis honesta die me circumfusa tegebatEt dominum referens et tanti testis amoris,Quam, lateri exemptam proprio, regum ille supremusRex dederat gestare suo. Solusque loquentisIste animo ingenium, labiis mulcentia verbaSufficiebat honos, coram michi namque videbarEloquii spectare ducem regemque serenum,Vellere qui primum se continuisset in illo.Impetus hinc, spesque alta nimisque fiduciaque ingens,Ceu presens is ferret opem. Descendimus una,Omnibus explicitis, atque hinc ad limina PetriPergimus et sacras mea laurea pendet ad aras,Primitiis gaudente Deo. Sua numina testor,Hec inter tot leta, oculis tu solus, amice,Tu deeras, votis quotiens precibusque petitus,Menti tamen memorique animo tua dulcis imagoCerte aderat semperque aderit, nec tempore sedesDeseret acceptas, sic illam pectore in altoSculpsit amor, fixamque adeo vetitamque moveriMaximus artificum vivoque adamante peregit.Hunc verbis (quia iam vereor ne longius equoCarmen eat) finem statuo. Tuque optime, regi,Dum vacuum invenies curarum, meque fidemqueCommendare meam placido sermone memento.Sum suus ex merito, sibi me meaque omnia soliDevovi: ingenium, calamum linguamque manumqueEt siquid superest aliud. Michi carior ipseSum, postquam dedit esse suum; dominoque superbitMens mea. Nunc autem quoniam sibi reddere maiusNil valeo pro tot magnis, sub nomine crescitAfrica nostra suo; tenuis (nisi gloria sordet)Parva quidem, at grandi studio longoque laboreInvigilanda michi. Iamque ipsa superbior ardetAd sacros properare pedes, noctemque diemqueOrat iter comitemque vie. Vocat eminus ambosInclita Parthenope, sed adhuc nos Gallia vinclisNostra tenet blandis; tandem tamen ibimus et nosLimine suscipies pariter pariterque videbis.Vive, vale, nostrique memor lege, dulcis amice,Hec calamo properante brevi que scripsimus hora.

Audio quod studium sacros tibi nosse poetasCeperit, alme pater. Dulcis labor, ardua cura!Gratulor et laudo: quid enim solatia vitePlura fatigate, quid ve otia tanta dedisset?Haud equidem me fallit amor, scio quanta sub antrisAoniis inventa quies mundique procellisIactato quotiens rupes Eliconia portumObtulerit latebrosa michi. Nec nomine vatisGlorior archanis tremulum miscere choreisPyeridum Phebique gradum, sed amena videndiMe tulit huc pregrandis amor. Tu quantus in altisParnasi potes esse iugis, nisi cepta relinquis!Iam tibi serta novem studio certante sororesLaurea texentes video, iam vertice rubroFrondis honorate viridem pendere coronam,Carmine romano graiaque ornante poesi.Iam nemus omne tibi reboat, tibi concinit undaCyrreo de fonte cadens, tibi pulcer ApolloCorripit auratam citharam pedibusque manuqueTellurem nervosque ferit; cantare vicissimNe pudeat, comitemque novum plaudentibus offer,Neu te vulgus iners, neu pervulgata retrorsumMendaces mentita ferat te fama poetas.Ludimus et vario tegimus speciosa colore,Quo vulgus penetrare nequit, iuvat alta profundisOcculuisse locis, ne forte iacentia passimVilescant, magno quesitum quippe laboreCarius inventum est. Imis quod terra cavernisAbdiderat, venit in lucem preciosius aurum;Dulcius ignoto iacuit que littore iaspisIn digitos translata micat: sic blandius etherPost nebulas pluviamque nitet, sic, nocte fugata,Expectatus adest et gratior aspicitur sol.Ergo age, propositum, qua fert novus impetus, urge,Et studiis incumbe sacris, ubi lucida veriEffigies alte latitat, quam spiritus acrisEruet ingenii sensim, scissaque parumperNube per obstantes cernet radiare tenebras.Hoc iter ingresso, magnum tibi munere parvoAuxilium conferre velim: transmittitur ergoServius altiloqui retegens archana Maronis.Suscipe tranquillus, nec iam variante senectaLurida permoveat facies vel turpis amictus.Frons decet ista senem. Dabit hic tibi semina rerumPauca, sed immensam segetem, si rite colantur,Temporibus latura suis. Si parva lucerneFlamma valet monstrare viam sub tempore noctis,Unda vel exigui rapidam compescere fontisEstivo fervore sitim, non vilia forte,Non inamena, pater, munuscula nostra putabis.

Terrificas, tam magna moves, teque omnia nosseTeste probas calamo; sapienter querere pars estMaxima notitie; dubitans agnoscere, certaMulta prius dubitata facis. Lux quanta tonantisEloquii tenebras alieno in corde serenat,De tenebris conquesta suis! Sed vera fateborIngenue, non astrigerum me turbida callemPermittunt mea fata sequi, non tantus ab altoContigit ingenii vigor, aut hec gratia lingue.Adde quod estatis nocet inclementia et ingensMenibus anguste fremitus circumtonat urbis,Non turbas capiente solo, non murmura celo;Tam diversa sonant. Gelidis hunc montibus Arthos,Angulus hunc orbis ditissimus Anglia misit,Hunc procul Oceanus dedit, hunc Hispania civem:Sic populis confusa novis urbs parva redundat,Quos simul exigui tulit huc spes improba lucriPartibus ex variis, et carcere clausit in uno.Hic ego, namque horum vix impatientior alter,Indignans stomachansque feror. Piget illa referreQue patior, per cunta vagus. Strepit obvia turba:Hic gemit, ille canit, ruit hic, levat ille ruentem,Hic verbis, hic verberibus furit, ille quadrigasTemperat et fedo contristat compita ceno,Hac peregrina phalanx, hac pleno calle viatorPulverulentus adest; rapidum regit alter habenisCornipedem, quem calce ferit; manet ille cruentusImmeritique bovis premit in precordia cultrum.Externas terit hic species, atque ere sonantiVerberat ille forum et pretoria litibus implet;Ille solecismum ingeminans et barbara verbaExamen subit et trepidat titubatque legendo,Et tremulos ciet ore sonos; hic funus amici,Coniugis hic tedas sequitur, sonat undique creberMalleus artificum solidaque incude laborat.Hic stupet in triviis atque importunus oberrat,Ille cibum tristi poscit sine fine querela.Singula quid memorem? Spes hic michi nulla quietis,Curia tot curis lacerat, quocunque revolvor,Omnia terribili fervent reboantque tumultu.Hic rerum status, egregium michi quando poemaSufficiet, quando illustres contexere versus?Silva placet Musis, urbs est inimica poetis.Hec inter tam multa petis: quid querere restatNi terre pelagique modum, quot in equore versoTritones, quot monstra natent, quot littus harenas,Quot freta pisciculos immensi gurgitis undaAbscondant, quot silva tegat volucresque ferasque,Quot fumi vomat Ethna globos quantasque favillas.Hec michi nota parum fateor, nec notius illud,Qui status est celo, qua sidera lege moventur.Quando ego per cuntos agilis circumferar axes,Quis dabit ethereas moriturus ut induar alas,Et mundi secreta notem centrumque polosqueMetiar? Id paucis (prorsus namque ardua res est)Milibus ex multis hominum vix contigit uni.Invenies aliquos astrorum archana professosMetirique ausos celum terrasque fretumque,Ignaros quo nostra tamen corpuscula limoSubsistant, seu quis clausus sit spiritus umbris.Heu furor, heu funesta lues, heu flebilis errorOmnia malle hominum, quam se, discernere! Sic neUltima cura sui est, quam par fuit esse priorem?Non peregrina quidem, sed me michi noscere tantumIussit Apollinei celebris sententia templi.Me ne Ptholomeos Siculique ignota magistriSigna parum fausto descripta in pulvere forsanSolicitum tractare putas? Non ista relinquitOcia mors festina michi, cui tempora furtimEt rapidos auferre dies mea cura suprema est.Sed, cogis si forte loqui, scio sidera septemIre retro, eternos celi frenantia cursus.Cur totidem potius pulcerrima querere non estLumina, prerapidos anime moderantia motus.Principe sole suo, radiis qui temperat orbemAtque orientis iter repetit, quo sidere mersoPallida nox terras et frigida possidet umbra?Fixa quoque in tergum, sensim licet, astra moveriNovimus, ac magnum compleri recursibus orbem.Nec pudet unius tam parvis finibus anniConclusos agitare animis eterna superbis,Immemores quam vita brevis, quam labile tempus?An medium sol ipse locum teneat ne secundumAmbigitur: medium virtutis temnimus alme.Illic Egiptus Chaldeaque discrepat omnis,Ista Syracusii ductu senis, illa PlatonisNititur auxilio; pudeat disquirere quantum estSol maior tellure; vacat, mens corpore quantumNobilior, meminisse labor: iam fabula vulgi estQuid Iovis et nate prospectibus astra benignisQuid ve rubens Martis, senis aut glaciale proterviSidus agat. Satius fuerat condiscere quid nos,Quid Deus in nobis ageret, quam pigra noceretSarcina membrorum, seu quos violentus AverniTenderet in bivio laqueos, que retia raptor.Cynthia fraternis radiis succensa refulgetAlternatque vices, nec surgit et occidit una,Sepe etiam sine luce latet renovataque rursusCornibus emergit tremulis iterumque senescit,Mercuriusque, deum interpres, variabile sidus,Letus ut est letis, sic tristia tristibus affert.Novimus hec omnes: anime illustrator opaceQualis, et instabiles motus crebrasque ruinasNegligimus, cui res prosint noceant ve secunde,Cui mors leta viro, cui sit mestissima rerum.Hic michi nunc septem cognata stirpe sororesObicis; has longum propriis sermonibus omnesStringere, tu Senecam, valeat quid quelibet, acrem,Consule; sed nosti, nisi quod me carmine temptas.Illa novem me virginibus conserta choreaSic curas inter varias et prelia mulcetFortune, ut fatear placidis me plurima MusisDebere, ast immensa uni que tramite dextroSubvehit ad superos utinamque in tempore sistat.Nunc alio, venerande pater, mea carmina flecto:Da veniam fandi, licuit sermone solutoQuidlibet amplecti, poteras ibi nempe vagariEt labor unus erat, sed si iuga prendere dulce estParnasi et viridi substringere tempora lauro,Incipe carminibus leges adhibere modumque,Sillaba liberior discat pede currere certo,Neu pudeat tenui tempus consumere cura.Maximus Augustus, domito tribus orbe triumphis,Pyerios cantus et amenas miscuit artes:Nobilis ille animus, qui mundi frena subacti,Quique duces populosque manu regesque tenebat,Fortune dominus gemine, viteque necisque,Subdidit imperium Musis capuloque rigentesTranstulit ad numerum digitos inhiansque notavitQuem correpta locum, quem sillaba longa teneret.Carmen adhuc superest, quo Cesaris atque poeteMaiestas studiumque vigent semperque vigebunt.

Obruor immensa rerum sub mole tuarumEt fragiles humeros onus importabile frangit,Quere pares animos alibi; michi parvus ab astrisSpiritus atque inopis piger impetus obtigit oris.Dii tecum uberius; nam mens tibi conscia celi,Vox adamantina est, calamus quoque ferreus omnesPromptus ad insultus. Pleno tibi carmina cornuCopia suppeditat, versus brevis hora trecentosEt septem decies excudit; longa quid ergoQuot daret una dies, quot mensis et integer annus?Multiplicare labor. Michi paucula carmina PhebiSolstitiale iubar sub tarda crepuscula sepeTraducunt. Sic tota dies consumitur; atquiPosteritatis honos animum et ventura nepotumIudicia exagitant. Liberrima verba tremiscoAc vereor iaculis multorum occurrere inermis;Non precio, non blanditiis, nec amore, nec ullaArte satis tutus, nisi me spectata futurisScripta tegant, cum iam sparsus cinis iste sepulcroOfficio spoliata suo cum lingua iacebit.Et calami spes omnis erit. Sic insita mentiSegnitiesque metusque more sunt causa, nec unquamScribere concipio, quin secula cunta parantiOccurrant. Tibi forte oculos implesse legentisEst satis, atque alio famam tibi calle parasti,O felix maiora animo studiisque secutus!Ipse obscurus ero, proprio nisi carmine noscar.Hinc timor, hinc studium; decies dum scripta relegiHereo contineoque domi prohibensque vagariArceo. Tum licet ingeminans ad limina pulsetNuntius ac properet, vacuum dimittere malim,Dedecus ille meum quam si ferat. Hunc modo moremPosthabui, certus venie. Properata parumperIsta michi: tibi sed nimium dilata videntur.Scilicet hoc unum disconvenit inter amicos.At paucis ne multa meis tua carmina forsanInsultent, tua neve meum lux rideat annum,Pace bona subsiste, precor. Meminisse decebitColloquium Euripidis quondam atque Alcestidis unum,Sed sileo. Subitum vidi stupuique poema:Protinus hic Musis, tacito cum murmure dixi,Imperat et totum fervens Elicona gubernat;Metra dehinc numerans, bis terque quaterque quievi,Colle fatigatus medio; mox singula mecumSedulus excutiens sociisque ex more coactisOstentans, unum cuntis mirabile sensi.Quot vario tot metra gradu, nec passibus isdemSic coeunt tempusque petunt mea tecta sub unum.Nititur hec ternis pedibus, pars illa quaternis,Illa decem subnixa volat, pars claudicat uno,Et tamen incedunt pariter, veloxque morantemExpectat volucremque gravis contingere certat.O utinam nostro quondam tam larga MaroniCopia dicendi! Nunquam, michi crede, laboremLentus inexpletum seros traxisset in annos.Nunc leter doleam ne prius? Natura poetamProtulerat, sed iura nocent civilia Musis,Distrahiturque animus. Sed enim fragmenta benigniSufficit ingenii studiis conferre latinis.Arripe tu calamum dectramque armare potentemIliados famam et preclaram Eneida victor,Nec longus vicisse labor, post terga relinques.Hactenus hec: quesita tibi tua dives habeto,Nescio quid perplexa velint sphyngosaque: nulliEdipode solvenda reor, tibi pervia soli.Hinc seu mille nos versus seu milia milleFundat inexhausto veniens e pectore flumen,Quamvis pulcra quidem, quamvis sint ampla relatu,Ni placeant paritate pedum serieque modesta,Dulcia ni fuerint animosque actura, silebo.Nec numerare velim, numerus tua cura decusqueSit licet et celeri placeas tibi nempe Camena.

Spes michi longa nimis, pater o sanctissime patrum,Obfuit: expectans senui, sponsumque morantemIncrepitans, revocansque domum; non littera supplexEvaluit movisse loco, non ora relicteConiugis aut lacrime, quotiens sibi tristis et amensOccurri, gemituque genas madefacta recenti.Heu Parthis miseranda prius quam cara marito,Qui michi labenti in cineres et sepe rogantiAuxilium aut sere saltem solatia mortis,Nil nisi blanditias tempusque trahentia verbaReddidit ac miseram tenui spe pavit amicam.Nunc reditum morbus, nunc questio lenta retardatQuid videant anime felices, corpora postquamExuerint, nunc perplexas componere legesAut mores formare novos, nunc destinat arcesAerias celoque pares attollere turres.Interea dum multa parat, dumque ultima semperCura mei, externis nimium dum torpet in oris,Tempus abit fugiuntque dies morsque impia tandemAbstulit eterna prefixum lege tributum.Sic vidue viduata domus tenebrisque tenebreAccessere meis. Sed enim miserata superneTe pietas divina michi servabat egenti.Sepe dolet mens ceca hominum trepidatque gemitqueEst ubi gaudendum: rumor modo mortis acerbeIntulit haud merita subitum pietate dolorem.Mox super adveniens misere michi nuntius alterDetersit lacrimas, atram deponere vestemIussit et eximio felicem coniuge dixit.Obstupui auditis et vix bene credula veriMulta sub ambiguo versabam pectore mecumGaudia non capiente animo. Certissima postquamNuntia magnanimi nomen Clementis ad auresFama tulit nostras, timui ne leta repenteOpprimerent fragilem nimia dulcedine mentem.Letior haud caro genetrix fuit obvia nato,Quem periisse truci quondam sub Marte putabat:Ergo iter arripiens, glacialem transvehor Alpem,Letitia minuente viam et mulcente laborem,Ante pedes ventura tuos, dulcissime coniunx.Alme parens, miserere, precor, nostram ve querelamSuscipe, neu viduam, sponse, patiare senectam.Non ignara quidem nec rerum nescia veni.Est tibi longinque, fateor, telluris origo,Est patrie predulce solum; seriesque iuventeEst aliis traducta locis. Sunt agmina regumCara nec exiguos tibi Gallia iungit amicos.Hec nocitura michi poterunt fortasse videri,Sed sponse superabit amor pietasque decusqueSedis honorate. Quanquam tibi protinus uniOmnia subiaceant, dominum licet ultima norintRegna suum, herculeis qua consignata columnisHellespontiaco tellus distinguitur estu:Hec tamen est tua prima domus, tua maxima sedes,Quam sacri tenuere patres, quam corpore PetrusInnocuo, parili quam Clemens nomine pressit.Tu, Clemens, qui Petrus eras, hanc cernere sedemNonne voles cupiesque caput contingere mundi?Nonne pedis iuvat in solido vestigia saxoFixa salutiferi faciemque agnoscere Christi?Vel que femineo servatur condita pannoVel populo, que visa olim sub vertice templiEmicuit, perstatque minax horrore verendo?Quid referam nostre cunabula parva salutisEt sacros postes, ubi rerum conditor ingensConticuit, somnos blande suadente Maria,Lac quoque vel puero optatum vel virginis almeLeve puerperium? puraque ex carne recisamParticulam infanti? preciosaque fragmina vestisEt custoditos in secula nostra capillos?Quid digitum Agnetis? ut nunc quoque fulgidus ornetAnnulus, imposuit cupida quem mente ministerProrsus inardescens, sacroque assenserit illaConiugio ac tali placarit federe flammas?Quid Petri trepidantis iter dominique monentisOccursu posuisse fugam et rediisse volentem,Compresso terrore, senem, cuntisque paratumExequar? Ipse oculis spectacula pulcra videbis.Extat opus laterisque tremuit domus arcta caduciEst testis pictura rei, cui (maxima quevisCausa vocet) celerans impendet sepe viator,Nec se ficta quidem, sed vivos cernere vultusColloquiumque audire putans conterritus heret.Tristis imago Dei romana palatia versusTendit enim. Contra ille humilis similisque precantiFlectitur et pavido gradientem suspicit ore.Si mortis secura igitur vestigia flexitIlle retro, nec pertimuit tormenta crucemqueMe repetens, tu quid dubitas, cui dulcia mecumOmnia, cui placide patet augustissima viteConditio, et summi tranquillum culmen honoris?Quid capita heroum memorem, claramque IohannisOre cicatricem rigido? duramque leviteCraticulam et gemino fecundum martire bustum?College cessisse locum, quo maximus hospesTraditur, immotis ubi nunc amplexibus amboFelices sine fine iacent. Quis cunta CalistiFunera dinumeret cumulis surgentia miris?Osseus est paries illic, ubi terra cruentisImbribus et sacra distillant tabe caverne.Quis ve Vaticano latitantia corpora claustroExpediat, que, summe parens, agnoscere coramQuid nisi celestis fuerit regionis imago?Condita quin etiam supremo menia monteEstive nivis inditio, delubraque partuObruta virgineo et fontem torrentis oliviAc Tybridos commixta vadis nova flumina cernes,Quasque dedit scatebras Pauli sanctissima cervixDulcis aque: quo Silvester latitarit in antro,Que Constantino species oblata deorumIn somniis, niveo quas idem marmore crustasLiquerit infamem monstrato gurgite morbumPropellens, ut cepta Deo lis teste quierit;Quod Magus infando macularit corpore saxum,Fluxerit offenso quisnam de numine sanguisQuaque sacer tellure cruor; quis vindice celoSanctorum capitum per maxima menia furesNexibus implicuit foribusque avertit apertisAc trepidos meritam ad mortem circumtulit error.Non ego nunc Aron virgam, nec federis arcamNec testamenti veteris mea pignora quot sintQuotque novi monimenta sequar. Prius astra sereneNoctis et Oceani numero stringentur arene.Illa libens sileo, que sponso magna minori,Que vel prima forent, tam multis clara triumphisLimina, tot celebres, domitis regionibus, arcus,Insculptosque duces inscriptaque marmore bella:Ista nichil motura animum et vulgata relinquo.Hos equidem ex multis, reor, admiraberis actusCesareos, ut Tarpeio vestigia colle,Fatidice quondam ductu monitisque Sibille,Presserit Augustus Cesar, visoque feraturObstupuisse Deo, quid tum nisi talia volvens?«Alme puer, decus ethereum, stirps certa Tonantis,Ista tibi simul atque tuis urbs inclita semperPrestabit sedem, celique vocabitur araIste locus, surgens matris sub nomine templum.Tu dominum rerum carosque habitare nepotes,Omnipotens, hac arce iube populosque subesseAtque duces validasque urbes regesque superbos».In manibus Deus ecce tuis et fata locaruntProfuerint ne preces an sparserit irrita ventusTam pia verba ducis; quem tu de pectore nostro(Per cuntos, age, celicolas) averte pavorem.Nobilis etherei superest natique patrisqueUltio terrigenis nato commissa patrique.Cuius non animum moveant tam grandia rerumNomina, sub nostras Ierosolima ducta secures,Vilis et Ausonia venalis turba sub hasta?Nec minus admirans romani frena tenentemPrincipis accipies viduam natique peremptiPoscere vindictam, simul illum fronte benignaImpendere pium misere, dare verba gementi,Pollicitis captare moras. «Nempe ipse revertar,Lege caput sontis feriam». — Contra acrius illamObniti et cohibere manu: «Spes ista futuri,Quid nisi forte redis?» — Meus hec successor. — «HonoriQuid virtus aliena tuo?» — Qua voce coactumSistere prerapidas acies et figere signa,Nec prius averti quam iusto colla nocentisSupplicio afficeret; lenito pectore tandemFemineo, tenuisse viam victricibus astris.Quo merito infernis valida prece raptus ab umbrisNunc felix celo fruitur. Nec fortius ulloExemplo flectendus eris. Pro coniuge supplexAdvenio, ne temne preces, neu debita differTempus in ulterius. Quid quod prius ipsa placebamQuam tibi iuncta forem? Pigeat nisi vera fateriEt nisi sordet inops, vetus est nisi nupta pudori,Congressus optare meos faciemque solebas.An verear ne cara minus tibi sim tua, quam dumAlterius fueram? Vulgi mos iste prophani,Insperata petit cupide, possessa relinquit,Et probat et damnat temere, et fastidit et ardet.At tibi mens alia est, nunquam vulgaria tantoCorda dedit natura viro. Cur publica differsGaudia? Cur cessas? Tibi me, michi redde quietem,Italie mundoque decus, finemque malorum.Quem si fata vetant absentem prospice saltemEt memor esto mei. Nutant ingentia longoTempla situ lassisque tremunt iam menibus arcesPretenduntque gravem, nullo reparante, ruinam.Rara michi veteris superant insignia formeEffigiesque antiqua perit. Vix illa putabor,Si prope conspiciar: sic me fregere laboresAssidui longusque dolor viduumque cubileConiugibusque orbata domus. Tot tristibus unaMaiestas invicta viget, sintque omnia quanquamObruta, supremis inerit per secula saxis.Est michi sacra domus gemino fundata Iohanni(Heu dolor, heu pietas, heu versus ad arma vetusteReligionis honor!) flammis absumpta nefandis.Tecta diu neglecta iacent. Succurre nec ultraNix sacrum premat alta solum, pariesque nec imbriNec vento assidue circum quatiente fatiscat.Impleat hic factis meritum clementia nomenEt tua tangantur nostro precordia damno,Quod quondam caput exanimis (miranda relatu,Vera tamen memoro) et pallentia contigit ora,Quo furibunda die sanctis incendia murisHeserunt, tremefacta novo pia turba tumultuEt circum sua damna frequens afferre parabatAuxilium frustra; namque hinc violentia favillas,Hinc fumi per inane globos simul aura ferebat,Arcebatque aditu. Iam tum penetralia raptimDum vacuat trepidus, pereant ne cunta, sacerdos,Pancratii caput extulerat mediosque per ignesGestabat voti compos, generosa supellexSplendidior gemmis, rutilo preciosior auro,Sanguineo sudore palam, lacrimisque vicissimLargiter interea (monstrum memorabile semper!)Manabat, proceresque turbamque exterruit omnem.Testis adest populus. Quid spem michi preripit ergo?Lumina viva negent lacrimas, quas protulit horrensSinciput, et sicci stillarunt verticis ossa?Quin et Achillei et socii domus inclita NereiIn titulos erecta tuos? Suprema minaturArcus effigies; sed adhuc specimenque superniQuatuor alterno radiant splendore columne:Ille etiam suprema tremunt, custode sine ullo,Auxiliumque tuum expectant. Miserere nec illamCelsior arx memori tulerit de pectore sedem.Non etenim nostro quamvis celum omne TonantiPareat, astrorum quamvis regat ille meatus,Neglexit terras ideo, rerum ve minorumCura fugit, meminit sibi que cunabula mundusObtulit infanti, quidnam vaga prebuit undaObsequii, quid terra manens, quid flamma, quid ether.Nec tibi iam celique gradus et summa tenentiExcidat affectus veteris cognominis, undeVectus es ad superos. Solio Salvator ab altoSpectat Aventini disiectum vertice templum,Teque parum faustis succurrere menibus orat.Infinita sequor. Quot sunt michi templa quot arces,Vulnera sunt totidem. Crebris confusa ruinisMenia reliquias immense et flebilis urbisOstentant lacrimasque movent spectantibus. His tuAffer opem, qui cunta potes; cui debita soliNostra salus, vidue casus miserere malignos.Hoc unum post multa precor. Breviore recursuAnnus eat redeatque sacer, mundoque salubrisStet morbis medicina patens, sit proxima culpeSpes venie, pelagusque gravi iactante procella,Sit prope naufragium portus, ne litora longeDum petimus, miseri mediis moriamur in undis.Nam quis ad extreme longissima tempora vitePervenit aut evi centenos conficit annos?Non modo tantorum corpuscula nempe dierumPrestat iners natura homini. Pretervolat etas,Vivimus et morimur oculi trepidantis in ictu.Ergo retro metam statuas, que crimina mundiDiluat absolvatque reos et vincula frangat,Nec nova res petitur, nec scriptis dissona sacris,Que tibi nota uni, nisi me tua fama fefellit;Certo ego commemini, dum quinquagesimus annusSanctus in orbe fuit, Dominique hec iussa notavi:«Sanctificabis eum, qui noxia cunta remittet,Et Iubileus erit». Scis quid loquor. Annue tandemQuod tua Roma gemens genibusque affusa precatur.Nam michi devotas quando omnia regna cathervasTransmittent italisque fluent a finibus urbesLimina sanctorum cupidamque invisere matrem,Tunc dominum licet absentem complexa videborIpsa meum. Dulces genetrix velut anxia natos,Coniuge longinquo, circum sua pectora cernensSeque virum spectare putans, complectitur illos,Quos videt et presso suspirat conscia voto:Sic ego conspiciens, quorum sumus ambo parentes,Meque laresque meos solabor prole frequenti,Perdita possessis mulcens et tristia letis.

Parthenopea, michi quondam dulcissima, sedes,Nunc animo sed amara eadem nimiumque molesta estAtque oculis inimica meis, hic nempe solebantCernere magnanimi fulgentia lumina regis,Quem modo nequicquam, mors abstulit atra, requirunt.Seu feror in thalamos, solio meditorque sedentem,Seu, dum templa peto, sacras acclinis ad arasIn mentem sacer ille redit; seu vertice ab altoQualis erat dum multa loquens mulcentia celumDoctorumque animas hominum spectabat in undas;Seu graviter viridi ludentem in gramine cerno,Ambiguosque simul populorum absolvere nexusEt corpus recreare suum; seu sobria festaLetaque largiflue memini solemnia mense;Seu dum bella parans victricia fervidus armaCorripit etatem supra senioque resistens;Seu dum forte vagus magne per menia ferturUrbis, equo residens niveo, procerumque suorumLarga acie cingente latus populoque favente.Denique quicquid erat recolens, quocunque revolvorHorrorem locus omnis habet, vix alma relicteConiugis ora tuens gemitum ratione repressi.Heu quanto spoliata bono, quo fulgure rapto!Quas tenebras est visa pati! Vicinia bustiSola parit misero domini solamen adempti.Hic affusus animo et vario sermone iacentemCompellans ex more queror, nichil ille vicissim.At michi libertas superest spatiosa gemendi.Iam fletu saxum omne madet; si longa manendiFit mora, consumet lacrimis, ut Byblida turpis,Sic me iustus amor. Sed tu miserere, fugequeAuctor ades, meque his tandem, precor erue penis.

Iam michi Partenopem, sic rex iubet altus Olimpi,Invisam mors seva facit; mea gloria quondam,Nunc domus exilii est; miser! hic reperire videbarPosse michi requiemque mali gemitusque levamen:Addidit heu lacrimis stimulos, alimenta doloriIpse locus. Crucior: mecum quoque fessa laborumFlet regio, quoniam cupidis evanuit ingensSol oculis fuscaque diem sub nube reliquit.Nunc michi sidereum dolor esta novisse Robertum;Aut vultum spectas se polo terrisque verendum,Quo subito cariturus eram; nam dulcis amantiFrons memori sub corde nitet, nec regia desuntMunera, que luctum renovent faciantque perennem.Linquere dilectas terras et littus amatumConsilii michi summa fuit: regina benignoAlligat imperio, sibi me parere sepultusIlle iubet, fuerat nostri cui summa potestas.Sed dum iussa sequor, noctes cuntando diesquePretereunt, michi tempus iners: non carminis ullaCura sacri, nullo sparsas modulamine MusasIn girum revocare iuvat. Libet usque vagariMenia dum fugiam dominique palatia rapti.Te comitem mens egra cupit; non dulcior alterColloquioque graves mulcere potentior aures.Et tibi Pyeridum studium, tibi celitus orisSpiritus altisoni. Titulus, ne despice, vatisTe manet, extremo vertis nisi terga labori,Quod vereor minime. Calamum precor ergo parumperPone fatigatum et propera. Neu forsan amicusPes iter ignotum trepidet, dilecta IyeoLittora, queque biceps aperit iuga celsa VesevusSit satis aspexisse procul, cui flammiger olimFumabat vertex, Sicule velut emulus Ethne,Obruit infausta Plinii dum membra favilla.Insula nec Capree placeat: nam preripit auster,Equora permiscens, aditum; nec longius ireHinc abitus promissa dies tempusque propinquum,Hinc domine mandata sinunt. Vicina MaronisBusta tui, ac tanti cinerem mens certa poete,Siquis adhuc superest longis invictus ab annis,Visere et horrifico pertusum tramite montem,Barbato monstrante meo, Baiasque tepentesLucrinique situm faciemque informis Averni,Unde iter ad Stygias sedes inamenaque torviSceptra ducis, si vera canant. Michi seva videreOstia sufficiat, neu tristia limina tangam,Eminus ostendens digito, quo calle profundasEneas tranavit aquas, comitante Sibilla:Cui socium commisit humo nomenque sepultiQuis modo collis habet. Veteri michi cognita famaPars etenim, iussu quondam pars altera regisVisa quidem propere, quoniam, dum dulcia semperFlumina verborum sitiens sequor ipse suorum,Defuit incepto spatium. Periisse putabamTempus ab illius facie quodcumque fluebatLongius; invidit nostre fortuna quietiPreciditque moras; necdum satiatus ab illoDistrahor, hinc felix, parvo quod tempore quamquam,Haud alio permixta fuit mea sacra voluptas.Preterea partem in pelago cupidissimus hausi,Multa michi rauco puppis memorante magistro,Nil nisi Misenum toto cum littore nosset;Pars scriptis credenda fuit. Tu cernere coramCunta dabis rarique diem michi muneris instarSolis ad occasum tribues peregrinus ab ortu.

Immemor haud vestri, quamvis me longa viarumTedia per dubios casus nimiosque laboresMente fatigatum potius quam corpore tandemReddiderint patrie, pes ut sua presserat arva,Dextra labans calamum rapuit; sed magna parantemViribus exiguis, oneri succumbere par est.Qui solem lippis oculis tentare putabam,Lumine confusus stupui. Tua iussa precesqueTangebant; urgebat honos meritumque peremptiRegis ut assurgens signarem carmine bustum.Ingenium tardabat iners, res maxima regemEst Siculum laudare satis: stupor ora ligaratCuntantem, pungebat amor: quid multa? CoactusGrande opus aggredior paucis perstringere verbis;Sed dum celestem mortali carmine famamProsequor, eloquium medio me liquit in actu.Si breve, da veniam; quodsi, te iudice, forsanAngustum verbosa prement epigrammata marmor,Deme supervacuum, me permittente, tuoqueTemperet arbitrio titulum mensura sepulcri:Denique versiculos, quos mens lacrimosa peregit,Qualescunque putas, placido, precor, aspice vultu,Si tibi carus erat quem mors modo tristis abegit.Hic sacra magnanimi requiescunt ossa Roberti,Mens celum generosa petit. Nunc gloria regumInteriit, nostrique ruit decor unicus evi.Militie flos summus erat specimenque vetusteIndolis, egregius bello, sed pacis amicus.Hoc duce, barbaricum poteras, Ierosolima, colloExcussisse iugum; poteras, hoc arma movente,Pellere pestiferos, Trinacria serva, tyrannos.Rex erat ambabus: mors impia clausit utriqueLibertatis iter; merito gemis utraque tellus,Servitio damnata fero. Nec gratia lingueNec minor ingenii laus hunc quam gloria dextreExtulerat; siluit sacre tuba maxima legis.Quis superest alius nature conscius usquam,Herbarumque potens, nitidi spectator Olimpi?Morte sua vidue septem concorditer artesEt Muse flevere novem. Dulcedine morumAngelicus factisque fuit. Patientia templumPectoris huius habens illo pereunte peribat,Omnis in hoc virtus secum iacet orba sepulcro.Acceptus fuit ille Deo, venerabilis orbi,Transcenditque hominem. Gemitu prohibente maligno,Digna nequit calamus tanto preconia regiReddere; sed terras canit hunc sua fama per omnes,Eternumque canet nullum tacitura per evum.

Solus eram, dulcisque aberant mea cura sororesCastalie, quas morbus iners a limine longeExpulerat nostro, patriumque Elicona tenebant.Cura animum, scabies dextram importuna vagantemHuc illuc versabat agens: lux alma quietemNulla diu dederat, tacite nec tempora noctisAbsque dolore truci, nec somnus amicior umbrisTransierat, calamusque piger squalensque papirusPulvereoque obducta situ, et manus egra iacebat.At rari stratis aderant veteresque libelli,Invisi medicina mali, titulumque secutusIllustrem, Ciceronis opus, finesque bonorumAttigeram, tanta implicitos caligine rerum,Ut, nisi divini qua lux intermicat oris,Hanc patriam errorum variis ambagibus illoTempore possessam fatear. Sed latius istaSunt alio tractanda loco, nunc vertitur undeSermo abiit. Sic ergo inhians avidusque notandiQuid silva in tanta pugnantia multa loquentumVerius, herebam cartis tacitusque manebam,Meque ipsum curasque alias oblitus inanes,Cum michi visus enim volucres audire CamenasEt reducem spectare chorum; dulcedine miraImpleor. Ecce autem tua dives epystola blandeIn gremium delapsa meum. Nisi fallimur, inquam,Hec fert grande aliquid: reditus sic ille sororumImprovisus enim, sic nominis ampla mereturFama tui, nunquamque alias vox consona vulgi.Nam facies michi nota parum. Nec aperta fefellit,Nec decies perlecta quidem; tamen ora legentisInvasit pudibunda rubor testesque vocaviPyerides; michi tam magne preconia fameNon optata quidem, nec debita. Sufficit unumParnasi tetigisse latus collisque supremoVertice preclaros procul aspexisse poetas.Si tamen asperior ferias fortuna dedissetNec mundus strepuisset iners, fortasse parumperAscensurus eram. Nunc me super astra locantemIrridere putem, nisi te tua cognita virtusSuspitione levet. Sed in his non immoror ultra.Nam laudes damnare suas perversa voluptasEsse solet multis, dum quod fugiuntque negantqueCalle petunt alio. Quoniamque hic pondere parvoPregravat invalidum calamus, crescensque fatigatIam tremulam scriptura manum, stat claudere carmen.Prora fretum, facilem puppis iam spectat arenam.Fedus amicitie, votis michi nempe petendum,Exposcis. Vereor nequid modo fama vetustoMore loquax mentita tibi, presentia veroNeu faveat, noceatque michi. Tamen ecce precantiOccurro, cumuloque preces: tu videris anteQue cuperes quam parva forent. Contra ipse secundaSorte fruar, cui mille dolos, cui mille rapinasVulnera mille volens tanto pro munere dono.Utque animi tibi signa mei manifesta patescant,Mittitur errorem que purget epystola, certiNuntia, quam fragili conscendimus alta volatuRemque supergrediens quantum spes pectus amiciLuserit. Hec autem intrepidus iam certus amoris,Iudicii iam tutus, ago; nam sera profectoQuos semel elegit damnat sententia mores.Parcius haud solito, sed dilige certior ergoUt sumus, absimili quamquam secernimur astro.Nec factis nec voce pares: diversa sub unumMittit enim duo colla iugum qui maxima parvisEquat amor, regem servis, inopemque potenti.Hic catulum magno commendat sepe leoni,Hic olim Augusto Flaccum dedit atque Maronem,Euripidem Archelao, nec barbarus obstitit horror;Iussit et ut nostro rudis Ennius ille placeretScipiade, in partem lauri venturus opime,Et vite mortisque comes custosque sepulcri.Hoc duce, si tantis sim connumerandus, amavitMe quoque rex regum, fuerat dum vita, Robertus:Et modo magnanimus humilem non despicit iste.Denique fideribus ligat hic elementa polosque,Herbis conciliat pluvias atque astra lapillis,Vallibus hic montes sociat terrasque profundo,Hic hominemque Deo et celum connectit Averno.

Distrahis atque animum curis melioribus aufersEt calami pervertis iter. Fueratque tacereCautius; at stimulis residem pungentibus urges:Da veniam, si vera loquor, licet aspera dictu,Cogor enim. Studiis emitur sequiturque laboremLaurea, perrarum decus atque hoc tempore soliSperatum optatumque michi. Quis nescit agrestumPremia post meritum? Pudet hec dubitate diserto,Si dubitas vere; quodsi tentare libebat,Certe alio tentandus eram tibi fortius ictu,Ut quaterer. Quid enim? Lux ergo novissima forteExpectanda fuit iungendaque pompa sepulcriAc pretium studii? Si debita fine laborumLaurea, non aliter, non hanc Eneide sacraVirgilius meruit, non qui pharsalica TempeSanguine complevit latio; licet ille, negatoCalle petens, alia tulerit ratione repulsam.Cognita commemoro: quid? quod ceu sponsa decoramArguor hemonia lauro gestasse coronam?Florea virginibus, sunt laurea serta poetisCesaribusque simul; parque est ea gloria utrisque;Arguor improprie. Sed quid vir providus addit?Vidimus ornatum lauro, quem (protinus inquit)Non prius audieram. — Velut omnia pulcra relatuAudieris. Quam multa michi, licet ampla, tibiqueNon audita putas? Nam quantula portio rerumUnius ingenii laus est? Decet alta modesteCernere, seque prius. Sed enim mea carmine nunquamSunt audita tibi? Quid refert? Forsitan illaNon tibi (parce precor) cecini: legit illa RobertusConcivis meus egregius, quem Iulia nostroTempore Pariseos studiorum tertia nutrixSuspicit et toto venerantur ab orbe magistri.Tuscus et Eneas legit et Rainaldus in antrisAltus apollineis, ingens legit illa Iohannes:Barbatus legit illa meus, sociique fidelesAuribus excipiunt cupidis et pectore servant.Ut cuntas livor seu sors obstruxerit aures,Ipse michi Musisque canam; plausorque pudendusIngenii nec frena mei, nec calcar habebit.Cur redit in dubium totiens mea laurea? NunquidNon satis est meruisse semel? Decuit ne per urbes?Circumferre nova viridantia tempora fronde,Testarique greges hominum, populique favoremInfami captare via? Laudarier olimA paucis michi propositum: quid inertia vulgiMilia contulerint, quid murmura vana theatri?Ergo ne trinacrio minor est michi carmine regiGloria, quam turbe passim placuisse furenti?Regineque minus Capitolia profuit urbisScandere, quam vacuas studio lustrasse paludes,Avia quam nemorum, rudibus quam rura colonis,Atque inopes sparsasque casas? incognita vestroCarmina nostra foro; quid rustica menia nobisObiciunt? quo iure fremunt? Satis esse putaviTerrarum petiise caput. Qui victor in arcemSigna tulit, summa securus sede quiescatExtremas nisi forte iubes ambire cloacasFigentem obscenis victricia postibus arma.Noscor ubi placitum, laudat mea carmina Tybris,Parthenope studiosa probat, nec terra NasonisRespuit, aut Flacci, nec qui Cicerone superbitCive simul Marioque locus, nec Gallia nostriInscia, nec Rodanus. Quid inepta colonia tantisUna nocet titulis, fulvi cui gratia nummi,Ventris amor, studiumque gule somnusque quiesqueEsse solet potior sacre quam cura poesis?Mantua Virgilium genuit, Verona CatullumEt Plinios nostrosque aliquot servavit in annos.Urbs Antenoridum quantos celebrarit alumnosNunc, quoniam numerare labor, quot Cimbria, nuperSecula Pergameum viderunt nostra poetam,Cui rigidos strinxit laurus paduana capillos,Nomine reque bonum; Latiique in finibus orbis,Pyerios animos Alpis tulit ora nivose,Parma evo collapsa sui monimenta MacrobiOstentat, vetus usque novo me carmine saxumNobilitare iubens, nec eadem degener urbe estCassius. Has inter docta urbs tua sola carebatVate diu proprio, nisi te sibi fata tulissent,Purgantem patrias calami splendore tenebrasLongaque parvificis abolentem oblivia terris.Caucaseum romana iugum transcendere famaDistulit, Europe iam tunc Asieque tremenda:At mea, quod vestre nondum sit cognita plebi,Ceu tenebris damnata iacet. Si reddita pridemEst ratio, reddenda iterum; nova gloria regum,Rex siculus, celo pro me respondet ab alto,Qui modo, dum terris habitat, michi muneris auctorMaximus insoliti, famam invidiamque reliquitAdiciens causam, quod opuscula, iudice tanto,Nostra forent tanti. Melius sibi cognita forteQuam tibi; nocturnas studiis gravioribus horasSurripiebat enim vigilique ingesta lucerneImmemor interdum cene somnique legebat,Meque, tibi ignotum, tanto dignatus honore est,Ut, procerum primis sub regia tecta vocatis,Plurima nostrarum caneret preconia laudum.vera utinam! quam vera tamen rex viderit ipse.Quin etiam magno promunere parva petita estAfrica nostra sibi. Memini suprema benignusOscula, et heu nunquam fatis iteranda, parabat,Cum duo dona pio placidissimus ore poposcit.Obstupui: quid enim immenso donare pusillusPosse videbatur? sed quid, nisi carmina, velletLargus opum divesque animi et virtutis amator?Carmina mansure sedem tribuentia fame,Hoc petiit primum: pectus calamumquie pudenterExcuso, fragilesque humeros sub pondere tanto.Instat ab adverso, dubio lis fine resedit,Concessisse sibi ut videar, michi prima negasseProxima dona libens tribuo; cui dignius aule,Scipiade, mittendus eras? — At perfida et altisInvida principiis illum fortuna repenteSubstulit interea. Nunc, tanquam lumine rapto,Nescius in tenebris liber est, quo flectere cursumCogitet, et toto nullum videt equore portum.Heu cineres bustumque petet, qui turbine quanquamDilatus vario, multos absumpserit annos.Si foret hic vestram tamen mittendus ad urbem,Iam satis exornatus erat, michi crede, superque,Sed dum multa timet venturaque secula terrentHeret adhuc tacitus; cuius si laurea serumexpectasset iter (quod mens presaga timebat),Mortis ab insidiis iam circumventa fuisset.Hinc prior ille abiit, cuius post funera nullumExamen subiturus eram; nam maxime nondumTu michi notus eras. Fateor mea crimina: tempusAnticipasse iuvat, quamvis nec pauca videremScripta michi iam tum. Laudati carmina VariNulla meos feriunt oculos, tamen inclita pectusFama ferit. Scriptis ego sum tollendus in altum:His sine nullus ero. Nunquid tamen illa probariEst opus et vulgo? Titulo caruisse poete,Abiecisse graves spoliato vertice ramosMaluerim et longis latuisse inglorius annis.Hactenus hec. Nova lis oritur; quo tramite vertar?Conquerar an taceam? risumque refellere risuSufficiat? risum moveo? Sic vite mereturNostra, quidem, fateor; sed nunquid carmina risum?Promeruere etiam lacrimas, que sepe severisExtorsere oculis, sic tristia forte volutantNunc mea fata vices, ut qui rorantia vidiInclita romulei, dum proloquor, ora senatus,Regis et indomiti frontem pietate remissamRidear ignavo (proh sors malefida!) popello?Altera legitime superest michi causa querele.Quis modus audendi queve ista licentia fandi?Tela fremens Elicone rapis, quibus agmina vatumImpetis et nostros in nos accingeris enses,Ante alios Flacci, cuius te scripta monereOcciput ut scabitur, tenero nec parcitur ungui,Vate sacrum decies clam castigante poema,Debuerant, rigidamque notis adiungere limam.Mendaces vocitare quidem insanosque poetasIn primis furor est mendaxque insania. VereVera canunt, aures quanquam fallentia surdas.Has etenim sprevisse licet. "Puerilia vatumhinc studia appellas?" Puerilis ineptia quorsumImpulit errantem calamum? Puerilia CesarIulius et toto regnans Augustus in orbeTractarunt igitur? Quedam divina poetisVis animi est veloque tegunt pulcerrima rerumAmbiguo quod non acies nisi lyncea rumpat,Mulceat exterius tamen alliciatque tuentesAtque ideo puerisque placent senibusque verendis.Insanire licet, fateor; mens concita clarumSeque super provecta, canet. Vulgaria oportetLinquere sub pedibus; magnum hinc subsistere nullumCensuit ingenium, nisi sit dementia mixta,iudice qui populo docti cognomen habereCepit et altisonum liquit post terga PlatonemDixit idem cuntis: que tanta infamia vatum?Quo ruis ulterius? Media nos pellis ab urbe,Sed paulum expecto, iam sponte recedimus omnesEt nemorum secreta placent turbamque nocentemOdimus ac leti campis spatiamur amenis.Hinc quia prospexit, cui primum publica cureRes fait, adversos populi nos moribus, illumMoribus infestum nostris studioque futurum,Discrevit populo strepitum, rus vatibus almumSolivagis, vacueque bonus dedit otia silveliberiusque solum; nam que mixtura perennis,Hos stupor attonitos alti caligine veri,Hos autem mestos semperque quietis egentes,Turbida soliciti tenuissent tedia vulgi.Consultum hinc illinc: igitur non urbibus acriPellimur exilio: sequimur meliore volentes.Nonne deum primos olim quesisse poetasInquit Aristoteles? Num sanctos celitus auraDivina afflatos, et munera rara deorumMarcus ait Cicero? Fautorque domesticus omnisExulet, externi causam tueantur honestam.At, nostros nisi forte vetes ad rostra venire,Vicimus haud dubie. Quis preclarissima bellaHeroum moresque graves et nomina nosset?Quis stimulis animos ageret per mille laboresPerque altum virtutis iter? Quis tristia viteDemeret implicite dulci fastidia cantu?Ora forent quasi muta hominum, si spiritus orbiDeforet aonius; virtus ignota lateret,In se clara licet, studiorumque impetus omnisTorperet; lingue nam fundamenta latineNulla forent, quibus egregie stant sedibus artes,In quibus omne procul nobis ostenditur evumNostraque venturis longum servabitur etas.Hic tamen occurrit Cherilus vel Aquinius aut quiTempus in infami multum posuere libello,Scriptorum plebeia cohors. Sed dic michi, queso,Quenam turba hominum multos non pascit inertes?Rara quidem ingenii bona sunt, semperque fuerunt,Semper erunt: paucos altum tenuisse videmus.Aspice Virgilium: nunquid pueriliter illeTerrarum celique plagas et sidera lustrat?Ista palam. Quam multa latent? Quid fratribus atrisEolus imperitans, aut quid super addita molesMontis, et ipse sedens sublimi vertice rector?Quid pius Eneas, socius quid signet Achates?Quid Venus ambobus medie velit obvia silve,Quo peregrina virum circumdet corpora nimbo,Qua nubem sub nube tegat? Quid cantet Yopas?Quid Bythias magno patere bibat impiger haustu?Quid vehat asper equus, misereque incende noctisInsultansque Sinon, genetrixque affixa furentiInter tela duci, mox ut digressa per umbras,Apparere deos infestaque numina Troie.Quo feror? Hic nullum invenies sine tegmine versum.Pretereo reliquos. Quid Flaccus Horatius ardensAn levam dextram ne viam monstrare videturEt magnum formare virum? Sed nostra relinquo.Orpheus, Amphion vel natus Apolline LinusAtque parens Museus et quos mirata deorumGrecia subscripsit statuis pueriliter evumTam longum peperere sibi? Quid protinus alto estAltius Euripide, magno quid maius Homero?Que loca, quos portus, gemini que litora ponti,Que freta, quas classes, que prelia quos ve ferarum,Quos hominum motus oculis, quibus ipse carebat,Non subiecit enim? Mores populique ducumquePinxit et e numero plebis secrevit Ulixem,Quem michi non vana circumtulit arte, CaribdimScilleosque canes ut sperneret, atque CyclopemSyrenumque modos et amantis pocula Circes.Quid moror in verbis? Sacri nec dogma PlatonisNec Socrates aliud, titulum nec nacta sophieCetere turba docet, quam quod cantare solemus.Dicet ad hec aliquis: «Cur per iuga celsa fatiger?Huc via fert humilis». «Mens delectata laboremSpernit, ad hec brevitas memorem succinta relinquit,Et dulces iterare sonos iuvat usque legendo».Certus abhinc venie, pueros vocitare memento,O famose senex, atque inclinare cavetoceleste ingenium, et vatum vestigia vita,Insanum genus hoc hominum. Piget illa deincepsVana sequi, vilis nobis ut pascitur hircus,Nescio cui merces ea sufficit; est michi fameImmortalis honos et gloria meta laborum.Corniger at quantum tegat hic sub pellibus hircusQuot nescire putas? Soccos bonus atque cothurnosPremia Musarum tandem statuisse videris;Falleris, est habitus quem secula nostra licenterPostposuisse vides, postquam deferbuit ardorPyerius cessitque retro. Quo nomine signerRespondere iubes? An ne ad pretoria ventum est?Iure agitur mecum consignatisque tabellis?Qui sim, quem ve sequar callem, stilus ipse, tacenteMe, loquitur. Num plura iubes? Sed epystola finemLonga petit. Dabitur; quam si sonuisse putabisAltius, excuser, parcant aures oculique.Gloria nulla etenim verbis optata superbis,Nulla petita michi. Tua me violentia adegit,Nec loquor, ut lesi vindex Eliconis (an illeHoc eget auxilio tantisque armatus alumnis?),Precipue quia, quo secum pugnare parasti,Plumbeus est gladius, facilique retunditur ictu:Nec velut assertor proprii cognominis armaMusarum pro parte tuli, sed turpiter illasMaiestate sua sacro spoliarer ausu,Quis tacitus perferre queat? Que perlegis autemNon tibi dicta putes, sed qui te bella movereCompulit. Agnosco ingenium Musisque sacratumPectus, at externe resonant convitia lingueIn scriptis, dilecte, tuis. Illumque profecto,Quisquis erat, mordax (nunquam tibi cognita pestis)Invidia urebat. Sic nobilis Africa surgat,Sic michi virgineus clause penetralia CyrreRite chorus reseret faveatque supernus Apollo.Tu tamen hoc illi nostris, carissime, verbisDic, precor ut, quotiens alieno invidit honori,invideat studiis pulcro invideatque labori.

Argolicas si fama volans vulgata per urbesArboris Ausonie quondam, dum splenduit etasAurea, Saturno terris regnante, fuisset:Ut reor, Euristeus nunquam tot ferre laboresCogeret Alcidem, sua ditia poma draconiOrtulus Hesperidum male custoditus haberet:Hoc potius mandaret opus, nec vinceret aurumNativi dulcoris opes. Felicius omniEs, Latium, tellure, quidem prefertilis oraItalie, quam fulva ceres viridisque Minerva,Purpureus quam Bachus amat. Tu frondea capris,Florea mellificis apibus, pecorique vicissimPascua et irriguis late pulcerrima pratis.Tu redolens ortis, variis scatebrosa metallis,Arboribusque virens, silvis umbrosa vetustis,Alitibusque ferisque frequens, venatibus apta,Aucupioque placens, lacubus piscosa profundis,Fluminibus distincta vagis et portubus omnetuta latus duplicique sedens circumflua ponto,Mirificis insignis aquis, et aprica recurvisVallibus, assurgensque iugis estate nivosis,Perque hiemes medias ad littora vere benignoTemperieque fruens, celo tranquilla sereno,Semper odoriferis nebulas purgantibus aurisUrbibus ampla tuis atque arcibus alta tremendis,Consilioque vigens populisque invicta superbis,Et terra pelagoque potens, ac rite supremumImperium testata situ, ceu calcibus orbemConcutias, stimulique loco pretendis Ydruntem,Brundusiumque biceps arthois obicis undis:At matutini qua prospicis ostia Phebi,Flexa Crotona tegit, graiumque a stirpe TarentumPlanta pedis; Regium zephiros a pollice frangit,Neapolis sure medium femur occupat altumIanua, et extantes Tirreno in flumine Pise.Urbs Venetum diversa tenet veterisque RavenneMenia et Ariminum terrarum terminus olim,Ac salis adriaci rabiem que despicit Anchon.Quid Mediolanum, medias quod grande medullasRobur alit, Patavumque potens fortemque Veronam?Quid modo te memorem, studiosa Bononia? vel quidTe, genetrix mea cara, loquar, Florentia, quondam,Squalida nunc populique manu lacerata furentis,Ac nusquam iam stare valens? Quid carmine longoLittus utrunque maris, medii quid prosequar imumMontis utrunque latus? Series immensa! ReateCentron habet, validoque ingens stat poplite Roma,cunta movens rerumque caput, domus alta TonantisAc sedes terrena dei, terrorque subactiorbis et innumeris celo exequata triumphis.Salve, bellipotens regio pacisque magistra,Ingeniis ornata sacris conditaque dulciEloquio, excellens cuntas quas maximus ambitOceanus nulliqua satis laudata, virorumEt legum generosa parens, michi latius ipsiForte alio cantanda loco! nunc obtulit arborMateriam fecunda brevem, quod dulcia tellusItalia de ramis legeret non aurea poma,Iudice certa loquor gustu; pars ultima laudum,En glaciale pirum se se commendat abunde.

Dum memini moresque tuos faciemque benignamVerbaque magnanimum liquido testantia pectus,Tedia longarum et discrimina mille viarumCommeminisse iuvat. Terris optandus et undisTantus amicus erat; nimio constare laboreNec poterat. Penetramus enim peregrina furentesLittora, nec scopulos pelagi nec monstra timemus,Urget avaritie stimulus. Proh! quantula mortisPremia barbaricis aurum rapuisse cavernis,Maternoque sinu nitidos pepulisse lapillos,Vel piper exiguum ramo legisse nigranti.Sordet amicitie studium. Contraria longeMens michi: nam fido nullus par census amico,Nullo auro pensanda fides. Tua cognita lateFama quidem, tibi me, michi te, nec fama profectoNec virtus, sed fata dabant. Traxisset ad IndosSpes tanti longinqua boni; natura pepercitHos michi circuitus, terrasque habitare propinquasNos voluit, tempusque dedit concurrere in unum.Obfuit at rerum cumulus, nec longa videndiLibertas et sera fuit; raptimque revellorEx oculis, optate, tuis, hoc prestitit autemPresentem vidisse semel, quantum libet absens,Ut presens videare michi, et que plurima mecumDulcia mellifluo gradiens simul ore serebasMenia dum lacere, specimen miserabile, RomeMonstrares digito meque inter singula verbaAspiceres oculis rorantibus: «Ultima, dicens,Hec michi labentis patrie fragmenta reservatSors mea, suspicioque libens; nec, sospite Paulo,Funditus ista ruent manibus convulsa nefandis».Letabar memorique nichil sub pectore seditAltius. Agnosco romani principis ingensPropositum mentemque piam. Nunc pacta reposcensRoma senex iuvenem rogitat: Miserere cadentisPollicitisque mane: celsum decet ardua rerumCura animum, decet eventus ex corde secundosUrbis amare sue, casus prohibere malignos,Sustentare manu fessam, relevare iacentem.Non tibi, sed patrie satus es. Cui iustius armosSubicies oneri? Que sarcina pulcrior usquam?Nec te parva manet servatis fama ruinis,Et quanta integre fuit olim gloria RomeReliquie testantur adhuc; quas longior etasFrangere non valuit, non vis aut ira cruentiHostis, ab egregiis franguntur civibus. Heu, heu!Que rabies! occurre malis, hoc scilicet unumEst ubi te prorsus maiorum a stirpe tuorumDegenerare velim. Vigeat mavortia virtus,Militieque decus, nitidi sit larga metalli,Sit ferri secura manus, perduret equorumIugis amor, studiumque canum culturaque silve,Artes nobilium liceant. Prosternere turresImmeritas, patrieque in viscera mergere dextras,Si nescis, hostile opus est. Sed forsitan errorHuc patres tulit ille tuos, ut menia sacreEruerent urbis, quod se de sanguine natosHanibalis iactare solent; mirabile non est,Heredum si iura tenent, quodque illa nequivitPerficit hic aries. Tua fortia pectora mendaxGloria non moveat. Quanquam clarissimus ille estArtibus armorum, magnum tamen impia nomenEquant acta ducis parque est infamia laudi.Nota loquor, fuerit potius tibi sanguinis auctrixScipiadum divina domus, nova nomina sumensHostibus a domitis, afroque ex more, subactusHanibal hec domui dederit cognomina vestre.Ergo age, tantorum vestigia fortis avorumIngredere et patriam supremo in tempore serva,Ac pius annose baculus, precor, est parenti.

Mirabar quo te subitus precepsque tulissetImpetus, ut cultos divum tibi more poetasSemper, ob unius odium, fortasse procaciVulnere tentares. Potuissem parcere, si meNon Elicona simul totum furor ille notasset.Ceperat indignans calamum manus, ira iubebatAspera mordaci compescere carmina versu;Sed trabe nodosa gravior, passusque per omnesSubsistens, hec verba dabat: «Violenter amicumArmor in immeritum, scelus at patiemur inultum?Duc age, duc quo iure licet». Dum talia mecumIlle ageret, sonuit querulo sub cardine limen:Nuntius ante fores aderat tuus. Omine sensiQuid veheret: te te purgas, et crimina certumVertis in auctorem. Frons est nitidissima vero;Illicet agnoscoque dolum calamumque morantemAbsolvo, moxque hunc alacrem cupideque sequentemQuo se cunque traham, detectum lesus in hostemDirigo, nec paucis purgata calumnia vatum est.Ille tamen frustra tacitus michi semper abibit,Speratumque meo nec habebit carmine nomen.Nunc ad te redeo, quod nondum transfuga collesAonios fontemque colis turbamque profanamEffugis ingenuas calcantem ac despicis artes.Gratulor: hec via te superas attollet ad arcesServabitque diu, populo pereunte caduco;Concepti veniamque precor sermonis. At illeObstrepitor (si livor eum tam perfidus uritSupplicium ut tacuisse putet, si tanta voluptasOtia nostra suis studiumque lacessere verbis)Quid struit insidias? Campo se credat aperto,subscribat nomenque suum nec se tegat umbraNominis externi, propriisque occurrat in armis.Nanque Meneciades galea mentitus AchillemCuspidis Hectoree cecidit non cognitus ictu.

Impia mors, quotiens oculos calamumque fatigas,Carmen et in lacrimis, lacrimas in carmine misces?O genus humanum et longe sors pessima vite,Cernere carorum pallentia corpora saxisObruta, fundendos totiens avellere canos,Et viduam longa traducere morte senectam!Lumina quis morientis erit, qui condat humetque,Si pergis sevire, ferox? Hoc seva parabantAstra nefas? Cogar ne igitur sine fine superstesOmnibus esse meis, nec me dolor ipse necabit?Heu domus illustris! solitum stilus impleat actum.Heu domus infelix exhaustaque funebre crebro!Heu germana fides, predulcia pectora fratrum,Heu miserande parens desertaque turba sororum,Unde tot accipies gemitus, quis sufficit humorCladibus assiduis, que par querimonia damnis?Bellica marmoree domus imperiosa Columne,Nec celi concussa minis, nec fulmine torviVicta Iovis quondam, nec turbine fessa bilustri,Urbis honos summumque decus belloque domiquePerfugiumque bonis fueras, terrorque superbis,Nunc in frusta ruis; tacitis iuvenilia tristesMortibus et rapido natorum stamina fusoPrecipitant Parce. Virtus hec nota per orbemHunc ve tot egregii finem meruere labores?Talia funereis iterans suspiria verbisFundebam, lacrimisque gene pectusque madebant.Ecce autem celi vox e regione serena,Incertum quibus acta viis, sic impulit aures:«Ecce quid adversus superos et sidera frustraInsanire iuvat? Iuvenes mors equa senesqueDemetit et nullus mortalia temperat ordo,Eternis, vesane paras vim legibus. An tuHactenus indomite nescis ut ferea ParceArbitrio nent pensa suo scinduntque trahuntque,Nec modus aut requies? Miles, cui gloria cordi est,Fida sub extremo non deserit arma periclo.Nauta gubernaclum stringit rapiente procellaIntrepidusque videt sparsos super equora remos,Et prius hunc pelagi quam terreat, opprimet unda.Sunt qui conspecto tergum dent turpiter hosti,Sunt quos surgentis murmur leve subruat austriEt nova tempestas et sibila prima rudentum.Hi propius discrimen habent; ignava paventem.Mors fortem generosa manet. Tu pauca tremiscisSpicula fortune viteque in fluctibus alnumDeseris exiguo pavefactus turbine ponti?Et gemitum facis arma, miser? Quid profuit ergoLectio, quid studium? Nunquam tranquilla magistrumUnda probat, nec militie pax lenta peritum.In dubiis, ars certa patet, turpissimus errorIlle hominum: peritura velut mansura tenetis.Hinc dolor amissis inconsolabis imoCorda oritur laceratque animum; stat gratia nullaPreteriti, subeunt cuntarum oblivia rerumIllicet et magna est iniuria finis habendiQuod satis est habuisse semel. Condiscite eodemReddere depositum cupidi quo sumere vultu.Et quoniam non certe dies, estote parati.Semper ad imperium domine sua iura petentis.Intranti monstrata via est, hoc tristia calleMulta quidem invenies, hoc dulcia pauca videbisIncertus placida laturus fronte viator.Quicquid erit, quod fata parent, hec verba parentemNascenti dixisse puta. Natura profectoOmnibus hec loquitur: «Quicquid dulcescit amaroFine perit, fugit omne bonum quo vestra furit mens,Proque brevi longus seguitur dulcedine meror.Paupertas concludit opes, natosque senectusOrba gemit, fidos mors dividit invida fratres,Nec minus unanimes subito disiungit amicos.Dum latus illa placens acies cingebat utrunque,Fortunate diu, dum mutua verba benignisFrontibus hinc illinc et pura mente sonabant,Nonne tibi interdum proprie fuit obvia sortisConditio et tecum comitatus ut iste supremoMox gemitu solvendus erit? Cui proxima, queso,Cui brevis hec promissa dies? Quem vespera pallensSpirantem, presens quem tandem protinus horaIntegra et insidiis mortis caritura videbit?Sumite letitiam semper fugientis amici,Et fratres natique alio spectentur ituri.Dumque licet celerate frui, neu perdite tempusQuod volat et rapitur, vobis presentia sordent,Amissas lugetis opes et sors sua nulliAnte placet, quam subtrahitur; mors vestra repenteIudicia alternat; quem fastiditis, ab urnaSuspicitis, quia nulla regit constantia mentesHaud unquam presente satis gaudetis amico.Perstrepit assidue mestis ululatibus aer,Ante oculos vestros tremulo tot pallida cantuFunera pretereunt nec dissimulare potestis.Nanque hoc prima dies, qua lucis limina nudiCum gemitu intrastis, si mens hinc firma fuissetVenturique capax, monuit, primamque sequentesHaud dubiam fecere fidem; sed vaste voluptasAlligat et vite nunquam satianda cupido:Atque ideo in finem heretis lacrimasque pudendasSpargitis amplexi medicorum colla manusque,Quodque diu fecistis iter complere timetis.Ut vestros, sic alterius muliebriter autemFletis ad eventus, quia nulla exempla profundisInsedere locis, animum spes blanda fefellit,Nescio quid segnes agitis, dum tempora currunt,Nec veterum meministis enim et presentia lentiSpernitis et nunquam venientia cernitis ante,Usque sub extremum pueri. Sed publico mitto.Quid quereris? Calcata via est: aut vertere retroSi licet, atque hominis (sed non licet) exue formamAut bonus equanimi fer quelibet obvia fronteQuisquis ita longum ingreditur feret aspera multa:Nunc cenum, nunc pulvis erit, nunc ventus et undaNunc calor immodicus, glacies nunc horrida nixque,Nunc limosa palus, montis nunc saxe prealti.Omnia sunt patienda viro, quia vita laborumHec patria est, fesso ve quies manet ultima busto.Quocumque in toto tua lumina flexeris orbe,Aspicies parium vestigia crebra malorumTu gemis in propriis, potius communia defleEt totum mortale genus. Neu multa graveris,Vilia neu spernas. Paucis generosa sequamur.Nunc redit in mentem, quas gens Cornelia summisClara viris, quas Emilii sensere ruinas,Ut geminos fratres post tot modo prospera bella,Hunc ferro, hunc facibus mors circumvenit, ut almumScipiadem exilio rapuit, sed fraude nepotemConiugis infide; finxit que crimina Remo,Menia cognato iam tum sparsura cruore,Abdidit ut rapidi corpusque animamque Quirini,Utque ferum subito percussit fulmine Tullum,Ut brutum sontemque simul collisit Aruntem,Obtulit ut Decios gladiis hostilibus ultro,Sabinum Chereamque suo rigidumque CatonemMarcellumque dolis, Regulum vigilando peremit;Eripuitque animam mixtam cum sanguine Sille,Discerpsit Marium ferro, Bebiumque cruentisUnguibus, Antonii mensas cervice nefandas,Fedavit trunci Ciceronis sanguine rostra,Extinguens Itale duo maxima lumina lingue,Transfixit Crassum medicatis mille sagittisEt serum optato implevit rutilante metallo;Calce sub ardenti Catulum, tellure profundaCurtion Albinum lapidoso immersit acervo,Sparsit Pompeios, Fabios contraxit in unumInsidiosa locum; quo fulmine contigit arasCesareas stravitque domum que straverat omnes.Ac ne sola putes exempla domestica mortis,Hec eadem reges solio furiosa superboDepulit, hec populos momento temporis hausit,Ilion hec ingens, hec ipsa fidele SeguntumFunditus atque tuas, Numantia, diruit arces,Et te, Byrsa potens, et te, speciosa Corinthus.Hec te inhumano demersit sanguine Cyrum,In flammis Alcibiadem, Xantippon in undis,Pyrrum feminei contrivit pondere saxi,Carcere Miltiadem et longo squalora pereditHanibalem Pontique ducem Macedumque venenoVicit Alexandrum, Socrati nec cruda pepercit,Euripidem canibus lacerandum prebuit illa;Eschylon ex alto misse testudinis ictu;Illa animi merore sacrum confecit Homerum,Contra letitia Sophoclem consumpsit inani.Simodo suspicio est de tantis digna poetis,Pyndaricam somno, risu Philemonis ineptoExpulit hinc animam fragili statione sedentem.Nomina deficient: laqueis hunc nexuit atris,Hunc cruce suffixit, hunc liquit in axe rotarum,Obruit hunc nivis immodica sub mole rigentum,Hunc rupis tectique gravi sub strage vetusti.Illum precipitem scopulo deiecit ab alto,Hunc herbe tactu, fungique hunc abstulit esu,Hunc capite alliso et sparso violenta cerebro,Hunc anime solitos precludens ore meatus,Hunc quoque vermiculi facili sine sanguine morsu,Hunc avium rostris cupidis, hunc piscibus escamMisit et hunc sevo laniavit dente ferarum,Hunc estu tristique fame duroque labore,Hunc requie nimioque cibo distendit, anhelaHunc Venere exhaustum fedo liquefecit in actu,Hunc senio carieque diu lassavit inerti,Febribus hunc rapidis morboque subegit acuto,Sed quid ego mortes hominum vel regna vel urbesPersequor et lato prostratas turbina gentes,Cum mundi peritura suo sit tempore moles?Terra simul pelagusque ruent celumque chaosque:Singula flere vacat? Solatia magna perireCum toto periterque rapi. Properare videntesOmnia ad occasum, corpuscula vestra putatisHic stabiles habitura domos? Si iura revolvasMortis et imperium quod dura exercet in omnes,Equius hanc patiare tuam tetigisse Columnam:Que si perpetua firmam se mole teneret,Invidiosa nimis poterat fortasse videri.Creverat usque adeo, Deus hanc moderatur ab alto,Et latera extenuat, sed enim solidissima perstantFundamenta solo et rutilans micat ethere vertex.Quid mirum, si celsa petunt ex more procelle,Ventus agit nimbos, ferit alta cacumina fulmen?Ima silent habitatque quies in valle reposta,Mitior haud parvis tamen est mors, notius altaVerberat et longe spectantia lumina turbat.Tu sibi da veniam, si post celestia terris,Postque Deum stat dura homini flectique recusat.Quanquam o si tandem incipiat sine nubibus almaLux caligantes oculos vel sera ferire!Morte nichil melius, vita nil peius iniqua.Optima mors, hominum requies eterna bonorum,Tu servile iugum, domino nolente, relaxas,Victorumque graves adimis cervice cathenas,Exiliumque levas et carceris ostia frangis.Eripis indignis, iustis bona partibus equas.Nil agis imperio, prece nil precio ve minis veAtque immota manes, nulla exorabilis arte.A primo prefixa die, tu cunta quietoFerre iubes animo, promisso fine laborumTe sine supplicium vita est carcerque perennis,Sic meritam ingrate lacerant sine fine querele;Vel miseris invisa venis, factura beatos».Auribus hec audita meis lenire doloremVox aliquantisper visa est: tum lumina tollensVirgineos audire choros et cernere cepi.Nomina nota novem, vultusque et verba notantiVisa loquens Eratho: reverenter in ora puelleVersus, ut hos monitus, illa dictante, liceretMembranis mandare precor: «Nil egimus, inquit,Calliope nisi nostra sonet cantuque decoretInventum de more meum. Tum blanda sororemArripuit dextra, post hec concorditer ambeExactum carmenque sequens cecinere morasqueInter verba breves calamo cuntante dedere.Dumque canunt scripsi, sed que communia nobisHactenus audisti, nunc, quod te respicit, audi.In primis vitanda tibi est spectantis ab astrisIra Dei, ne forte suum damnare puterisIudicium, cui vita hominum morsque optima cure est.Te quoque, quicquid ages, romani proxima cernentLumina pontificis, cuius, michi crede, cavetoVultus nube tui frontem turbare serenam.Nulli maior inest clementia, nomen ab ipsisDignum rebus habet; qualem tibi viderit, orisInduet ipse habitum; teque illacrimante tenereNon poterit lacrimas: igitur moderare dolorem,Humentes absterge oculos, mitissimus illeNequa tui sentire queat vestigia luctus,Consilio illius (quis enim consultior alter?)Affectus committe tuos et verba tenaciCorde loca, monitusque sacros; namque ille docebitUt miser hic, quem iure regit, cui presidet, orbisEst gemitus mortisque domus, nec mortis ad ictumFlere virum deceat, memorem quo pergit et unde.Quin et grandevum forti pietate parentem,Surgentemque nova carum probitate nepotemConcussamque domum et mestos solabere fratres.unus es exemplum multis, quos vulnere tristiTer pupugit fortuna nocens: tria damna tuorum,Ter sparsi cineres atque ossa tepentibus urnis,Alter et alterius vestigia nuntius urgensPestifer; ex nutu pendebunt omnia vultusIsta tui; si flere vetas, non flebitur usquam;Si fles, cuntorum laxabis frena dolori,Extorquenda etiam mala gaudia fortiter hosti,invidia calcanda lues, te sospite nondumSentiat indomitam mundus cecidisse Columnam.Adde quod in toto late iam nosceris orbe,Nec genus egregium, nec te tua clara latereVita sinit mundusque tuo qui cardine pendetEt que non alio iam Roma superbit alumno.Nunc mores animumque notant, status altior omnesIn te nempe oculos atque ora loquacia vertit.Multorum dominus, multorum servus, iniquoSubditus imperio lingue popularis, in altum,Dum tonat, assurge et nomen servare labora.Magnus enim labor est, magne custodia fame;Ergo tue fratrumque simul succurre salutiIngressosque viam vite celumque petentesNe gemitu impedias; nam si mala plurima circumEt dubios casus inter quos degimus omnesMortales quocunque gradu fortuna locarit,Si tumidos fluctus varioque agitata tumultuEquora pervideas, fortasse fatebere portumIn sola iam morte situm. Vel fratribus ergoInvidus es, tuta tandem statione receptis,Vel tua damna gemis: primum pietate, secundumIngentis virtute animi et ratione vetaris.Restat ut arescant lacrime neu flebilis ordoFatorum occurrat, quoniam prius ultima donaMors rapuit, tulit ille suum: nascentibus una estConditio, non una dies adiecta tributi.Computat hec annos, celeres nec preterit horas,Non differt, non anticipat, stat terminus evi,Quem fixit natura parens, hic ultimus, illePrimus obit, sed uterque suum tenet ordine tempus.Nec tamen a puero multum distare senectusSera potest spatioque brevi distinguitur etasQuantalibet. Iuvenes abierunt, scilicet illisExpediebat enim, forsan tibi. Nescia rerumMens hominis semperque metu suspensa futuriQuid iuvet aut noceat caligine cernit opaca.Quid modo solicito multum sermone fatiger,Ut similes casus referam tibi, vel quid acerboCommemorem fratres divulsos funere? PauciAd senium venere simul: memor ergo decori,Parce, precor, lacrimis, oculosque animumque serena.Stultum flere diu breve et irreparabile damnum:Irreditura cupis, nil possunt verba precesque,Nil surdis ingesta iuvant convitia fatis.Interea trepidi dum circumvolvimur, ecceFinis erit flendi, desiderium ve quiescetQuo modo torquemur? Volucri namque ocior auraFausta dies properat, qua commigrare coacti,Premissos fratres et pignora cara sequemur.

Nuper ab etherei, qui temperat astra, tonantisMissus habente vices, dulcem claramque revisiParthenopen celerante gradu, res inde trahebatArdua nec dubii fortuna incerta laboris.Hinc reditus urgebat amor. Vix limine notoConstiteram, tepuere animi, fractusque videndiImpetus, erepto celum spectare videbarSole gemens: sicule modo sol pulcerrimus auleExciderat solio, quo cum lux clausa sepulcroEt sine quo viduo nox est quasi publica regno.Nobilium lacrime, populi miseranda dolentisMurmura, et effigies lacere mestissima terre,Singula torquebant, quod adhuc stant menia, verumNon ea Neapolis, quam, quartus volvitur annus,Ausonias inter florentem vidimus urbes:Trunca caput, spoliata latus, belloque valentesExarmata manus; quot subruit hora paratus!Quid valet unus homo, quid mors vehit una malorum!His ergo concussus, singultibus omnia crebris,Ut michi conspicue patuerunt coniugis aures,Interrupta loquens, breviter commissa peregi.Questa parum magni mecum de morte mariti,Cetera consilio procerum dum credita differt,Expectare iubet; sed, ne michi tempus inaneDifflueret segnisque sopor consumeret horas,Dum libros mens lassa fugit calamumque recusat,Per loca nobilibus multum celebrata poetisIre vagus statuo; comitum chorus omnia circumNorat, et ardebat studio michi quisque placendi.Proxima fatiloque domus est habitata Sibille,Sulphureoque gravis moles impendet AvernoFessa evo, metuenda situ. Centum ostia vocumVatis apollinee, partim sub strage ruineSparsa iacent, partim solido se limine servant.Muta tamen, siluere dei, siluitque sacerdos,Unus enim celo et terre Deus omnia fatur.Tecta colunt volucresque varie, lacus ipse nigrantiFervet aqua, cernas piceo sub gurgite fuscosLudere pisciculos, vicinaque Tartara signatTristis odor, faciesque loci. Mons pervius imosInde petit manes et nomine barbarus et re,Si comperta ferunt. Ego nam procul atria DitisContentus vidisse fui, irremeabile limen.Preter enim quod fama vetus, quod carmina terrent,Huc rudis agricola timet, huc accedere pastor,Nauta nec equorea sitiens telluris ab undaHoc audet calcare solum. Vicinia narratNescio quos, auri stimulante cupidine, nuper(Quod curvis sine fine putant latitare cavernis),Irreducem temptasse aditum votoque potitosForsitan atque atre tentos dulcedine vallis,Erratis seu forte viis, seu compede mortis,Infernum coluisse larem civesque manereTartareos. Sed visa sequor. Stant ordine collesUndique contiguo fontesque tepentibus undisAntra rigant rorantque salubri aspergine campi.Circumfusa quatit Tirrenus littora pontus,Qui, quotiens tumuit, salso tenet omnia fluctu,Ruraque lacumque simul; revomit quas sorbuit ultroGermano Neptunus aquas. Pars altera montisDespiciens Acheronta videt, pedibusque sub ipsisIpse ego supremo de vertice tristia vidiStagna, nec horrifici deerat nisi cimba Charonis,Ut verum legisse rear: nam cetera prorsusConveniunt. Styx alta latet, rexque impius Orci,Portitor annoso fessus temone quiescitInteriore loco; siquidem iam novimus omnesIllud iter transire vado, nec flectere contumEst opus, aut tenui suspendere carbasa malo.Id sibi quisque pedes. Sed ne sermone fatigemLumina cara michi, quicquid spectare licebatAspexi, vixque ulla dies transiverat evoLetior aut tam leta meo vix ulla redibit,Tam niveo signanda michi et memoranda lapillo.Nam preter que multa libens avidusque notavi,Paucaque iam vacue mediocria nomina Cirre,Hoc primum michi blanda die contraxerat unaIllustres fortuna duos, par nobile vatum,Quo dextrum levumque latus vallante, MaronisEgregios hac aure sonos, hac nempe videbarMeonios captare modos. Iam nomina querisEt genus et patriam: Barilidos ille Iohannes,Quem primum capuana virum tulit inclita gestis,Pyeridum armatus Latio iam solus amicus,Solus honor patrie, postquam mors invida regemAbstulit hinc siculum celoque invexit egenti:Hic autem Barbatus erat, cui pectus et oraNectare castalio redolent, laurumque meretur,Sed decus emeritum voto trahit ille modesto.Musarum tamen interea gratissimus hospesAtque meus, quotiens Capuam Terrasque LaborisImperiosa iubet mea me fortuna videre.Sulmo sibi patria est, atque is, michi crede, PelignisNaso secundus adest. Igitur sic multa serentesTres vario sermone diem transegimus unum.At minime mirum, si dum Phebea loquendoTempla subimus, ades, quartumque loquentibus offers.Blanditiis precibusque meum convellere pectusTentarant multisque viis, ut sistere tandemErrores vellem ipse meos secumque manerem,Sed quoniam instabilis proprio circumferor astroEt requiem michi fata negant, tu posceris unus.Forte tuum, memini, meritis super ethera nomenLaudibus extuleram: stupet percussus uterqueVate novo nomenque iubent iterare; quid ultra?Ut sibi te socium tribuam, per dulce vetusteNomen amicitie perque omnia cara requiruntPollicitique: summus honos et premia largaTe maneant, tenuisque labor; nec cura perennis,Paupertas nec dura senem, nec vox puerorumGarrula sollicite frangent nec tedia vite.Ocia leta trahes illis comitantibus, ac teRestituisse tibi saltem sub fine licebit.Sunt quorum promissa fidem mereantur opimam:Magna volunt, maiora valent et nomine tecumConveniunt studioque pari; qui pectora nexusAlligat ignotosque procul connectit amicos.Aude, age; nam si fama iuvat, tibi clarior illaEst nusquam, si grata quies tranquillior orbeNulla patet nostro, si libertatis amoreTangeris aut census, illic tua sera reservantFata tibi quodcumque cupis. Non ardua bustiCura animum si forte movet, cui gratius oreMembra dabis quam que vatis tegit ossa supremi,Concivisque tui? Solamen dulce, quod ingensHec iuga Virgilius, Plinius tenet illa secundus:Tu medius iacuisse times? Hoc Mantua colle,Hoc Verona sedet: patria est. Non hortor Hiberum,Non Indum visurus eas peregrinus Hydaspem,Italico (ne temne) solo celoque frueris,Italicas potabis aquas; non astrifer AthlasEthereo nec calle tumens superandus Olimpus,Non Erimanthee Nemeeque pericula silve,Lernee nec monstra tibi tentanda paludis,Nec mare Carpatium nec littora Syrtis inique,Sed Padus estivis solito nunc mitior undis,Frondifer inde iugis sacer Apenninus apricisTransvehet et campo incolumem te reddet etruscoSexta dies, postquam patrio discesseris arvo.Hinc humiles colles et amenas collibus urbesTransiliens, Romam spatio vix quinque dierumIntrabis, Tybrimque inhians et sancta videbisLimina, que tali ingenio vidisse dacebatIam pridem, mundique caput spectasse propinquum.Inde brevis tractus campana per arva diebusQuatuor optatum expectantibus addet amicis.Heu propera, victure tibi et moriture, meoqueUtere consilio, versus relegens alienos.Namque fatebor enim: dum te Galathea tenebit,Nec spes libertatis erit, nec cura peculi.

Dulcis amice, vale. Tua si michi semper imagoIt presens mecumque sedet mecumque quiescit,Redde vices: non atra palus Acherontis opaci,Turbida somnifero dirimat nec gurgite LetheOmnipotens quos iunxit amor. Nunc corpore paulumDistrahimur, sic fata iubent, sic velle necesse est.Tu Capuam tergo Capreasque a pectore semper,Puteolos dextra et phrygii tibicinis ossa,At leva Silerimque procul bifidumque VesevumAspicis, equoreo resonantia littora fluctu,Meniaque ampla tenens, quibus est a virgine nomen,Urbibus atque ubi iam fuerat gens una duabus,Nunc gentes una urbe due, populusque biformis.Hic sine me remanes, immo mecum omnibus horisOmnibus atque locis: sed enim me dextera regisRipa Padi, levumque patris latus ApenniniArvaque pontifrago circum contermina ParmeNunc reducem expectant Planeque umbracula Silve.Namque ibi Pyerius gelidum me contigit ardor,Africa nostra michi longum intermissa iacebat.Excivit locus ingenium, lapsumque repenteRestituit calamum, memini; me nulla profectoIngratum factura dies. Stat colle virentiSilva ingens, Planeque tenet, licet ardua, nomen.Hic solem procul aerias avertere fagosAc teneras variare solum concorditer herbasMensibus estivis videas, hic brachia CancriTemperat unda recens atque ora iubamque LeonisDulces vicinis feriunt ex montibus aure.Impendent iuga celsa super celumque lacessunt,Gallia sub pedibus iacet Itala tota sedenti:Contra autem Hesperie cernuntur terminus Alpes.Mille nemus volucrum species ac mille ferarumCircumeunt habitantque sacrum, gelidusque per umbramFons ruit: irriguo pubescunt gramina flexu.Floreus in medio thorus est, quem cespite nulloErexit manus artificis, sed amica poetisIpsa suis natura locum meditata creavit.Hic avium cantus fontis cum murmure blandosConciliant somnos: gratum parat herba cubile,Fronde tegunt rami, mons flamina submovet Austri.Horridus hunc metuit pedibus violare subulcus,Rusticus hunc rastris, digitoque hunc signat et altoSilvarum trepidus veneratur ab aggere custos:Intus odor mirus statioque simillima CampisElysiis profugisque domus placidissima Musis.Deferor huc solus furtim sociosque fefelliTunc, cum prima michi que strinxit tempora laurusAruerat nondum; flexum vix Cynthia callem,Postquam Roma novum tulit ad Capitolia vatem,Transierat, pompaque tumens fortasse recentiNescio quid tacita insolitum sub mente movebam.Obstupui rediitque vage vetus Africa menti:Cetera reiciens, operi mea dextra relictoRedditur: inde loco locus hic michi carior omni.Hunc revidere velim cepti michi conscius altiExtremamque manum longo imposuisse labori,Quem traxit fortuna diu. Si dextra favebuntSidera, tum tandem incipiet secura vagariAfrica per Latium studio redimita supremoScipiadesque meus. Quod si vivacior annosParca trahit, quid mens agitet fortasse requires.Hoc unum tibi subtrahimus, sed amare laboremPropositum et segnes a limine pellere somnos.

Si tua per longam saltem semel, invide, vitamLimina virgineis essent calcata choreis,Cirreas si quando dapes fontisque sonoriPocula gustasses, poterant mea carmina limamEquo animo tolerare tuam. Nunc, censor inepte,Quid tibi cum Musis? quid mecum? Claudicet omnisVersus enim quanquam, te iudice, tutus abibo:Ethera conscendam, numquam tibi, cece, videbor.Quid tibi cum Musis? quid mecum? Sidera nostrosSpectarunt ortus toto distantia celo.Dat Saturnus opes amplas tibi, pectus avarum,Ac tardum ingenium gelidumque et molle cerebrum.Quid tibi cum Musis? quid mecum? Census honestusContentusque animus modicis et nulla cupido.Est michi Musarum studium, mens semper in actu,Has melior largitur opes Cyllenius ardens.Quid tibi cum Musis? quid mecum? Publica fama estEdictis te Vergilium comitesque pudendisExclusisse domo, metuunt ea nomina servi;Quosque, ais, urbe Plato pepulit, nos pellimus aula.Quid tibi cum Musis? quid mecum? Pellere porroNon opus: abfuerant semper limenque superbumHorruerant; frustra precibus (michi crede) vocaresTendentes alio melioraque claustra sequentes.Quid tibi cum Musis? quid mecum? Parce poetis,Exulibus iam parce tuis, sacrisque prophanumPyeriis averte caput linguamque coerce,Ignotis ne ceca viis calcaribus actaCorruat invidie. Si fercula pinguia ventriDulce merum mollisque thorus contingat inerti,Si tibi turgentes auro Rannusia fiscosAggeret, argenti montes superaddat et eris,India si talamos crustis circundet eburnisEt premat Oceanus spoliis te nobilis alge,Imbellesque manus illustret iaspide crebra,Nulla tuos hedere constringant brachia truncos,Non segetem mirtus, non delphica laurus obumbret.At ficus oleasque tibi vinetaque tellusSufficiat largoque fluat vindemia Bacho.Vinitor ipse nichil fessus, nil poscat arator:Sic cumulent omnes tua gaudia; nullus egentiSit locus atque fores inopi claudantur amico.Solus hians felixque tibi nullisque gravatusHospitibus, numeres gazas obsessus ab illis,Semper crescentis sitiens speculator acervi.Pone modum verbis, crasse te redde quieti,Vel nostros damnare ferox iam desine versus,Vel dictum ratione proba. Si displicet auctor,Illa placebit enim. Sed quid rationis ad hostemDe ratione loquor? Quin desine, censor inepte,Et duo sub memori proverbia pectore versa:Artem quisque suam doceat: sus nulla Minervam.

Si quid agam queris, quod gens humana: laboro.Quid mediter? Requiem. Que spes michi? Nulla quietis.Qua vager? Hac illac. Quo pergam? Tramite rectoAd mortem festinus eo. Qua mente? ProfectoIntrepida promptaque gravi de carcere solvi.Qui comites? Mortale genus. Que meta? Sepulcrum.Proxima que? Celum, vel, si prohibemur, abyssus.Hunc tamen, hunc, superi, casum prohibete precamur.Nunc ubi sim? — Parme. — Que sit mea tota dieta?Ortulus aut templum, nisi me nemus extrahat urbe.Quis victus? — Solitus, licet indulgentior ambasDet fortuna manus gremioque invitet aperto.Que frons? — Clara minus. — Que prima in pectore cura?Africa. — Quod studium? — Vehemens. — Quis fructus? — InanisGloria: nam solidam virtus vel sola meretur.Cura secunda domus michi par, quam marmore raro(Sepe tuos operi questus procul abfore montesAut Athesim rectis non huc descendere ripis)Exorno coleremque magis, sed carmine FlacciTerreor ac busti admoneor cogorque supremeInterdum meminisse domus et parcere saxisInque usus servare alios; tunc impetus illeEt cepti lentescit amor, tunc tecta perosusIn silvis habitare velim. Tenuissima forteEffugiensque oculos emersit rimula muro?Hanc animadvertens, operum culpare magistrosAggredior, multisque rudem sermonibus artem.Respondent non arte hominum consistere terram,Quam tantum curvaret onus, modo iacta parumperFundamenta novis subsidere molibus, atquiNil penitus firmum, nil immortale per evumMortales fecisse manus, ea menia viteIn longum satis esse mee viteque nepotum.Dirigui. Mox ipse michi: «Ni rusticus auctorTemnitur, hi verum memorant. Quin cassa caduciFundamenta tui circumspice corporis amens:Eripe te in tutum nunc dum licet, omnia nec sintTe semper potiora tibi: domus ista manebit,Corruet hoc corpus, sedem vacuabis utramque».Talibus increpitus silui, pudor obstitit unusDesereret ne cepta metus; nam machina pendensPretereuntis erat digito monstranda popelli.Ergo opus insistens celero, tamen omnia discorsMens variat, nunc tecta placent angusta CatonisQuantus et ingenti Curio fuit ortulus olim,Quantus Epycuro, coeunt exempla, senexqueVirgilianus adest, quem se sub turribus altisEbalie vidisse refert; nunc emula celoMenia Romulidum, tacturaque culmina nimbosUrbe semiramia meditor, modus omnis agelliSordet et immensis vaga mens anfractibus errat,Arvaque fluminibus distinguit, montibus amnes,Ruraque circumdat pelago, redit inde modestiMiratrix luxusque odio flammata superbi.Iugiter ista michi de me certamina surgunt,Hac me multivolum pectus sub nube volutat,Hos inter fluctus mens est, sed vulgus ineptumAbsque gubernaclo maioribus errat in undis.Id sibi solamen, proprias amat ipsa procellas,Naufragium populare videns, tandem omnia librans,Rideo me simul atque alios et quidquid in orbe est.

Est michi cum nymphis bellum de finibus ingensAuditum fortasse tibi: mons horridus aurasExcipit ac nimbos, et in ethera cornibus exit;Ima tenent fontes, nympharum nobile regnum.Sorgia surgit ibi, querulis placidissimus undis,Et gelida predulcis aqua; spectabile monstrumAlveus ut virides vitreo tegit amne smaragdos.Hic michi saxose rigidus telluris agellusContigit: hinc lites, hinc semina prima duelli.Namque ego, quod profugis sedes erat apta Camenis,Concives hic esse meas, mecumque tumultus,Insulsique dedi convicia temnere vulgi.Contra ille: indignum facinus graviterque ferendum,Exulibus sua iura dari, novus advena totoOrbe quod expulsas aliene intruderet arci,Atque novem preferret anus quod mille puellis.Iam michi facta manu nitido brevis area fundoStabat et advecto ridebat gramine pratum.Nympharum interea rapidum de rupibus agmenProsilit ac fragilis valido molimene ceptiFundamenta ruit: fugimus scopulumque propinquumPrendimus et saxo trepidi speculamur ab altoPresidioque loci fruimur, nec tempore longoCongredimur, patulisque iterum nos credimus arvis;Sic puduit fugisse semel. Transiverat orbemDelius obliquum iamque altera venerat estas:Humida pyerio passim insultare laboriAgmina conspicio nostrisque habitare sub antris.Quid facerem? Indignor, sed quanam fata gubernantConsilium curasque fide, quo vana retorquentOrsa hominum? Dum multa paro, dum bella retento,Forte peregrinas longum vagus ire per orasCogor et inceptum Clausa sub valle relinquens,Attonitas comites post secula multa reduxiIn Latium celseque super Capitolia RomeSextus ab his annus agitur. Quid multa? RedimusPer mare iam totiens mensum totiensque remensum,Perque nimis notas Alpes. Rapit omnia mundoProrsus avara dies, et sensim labilis etas:Dum rus nempe silens et opaca revisimus antra,Mira loci facies, operis vestigia nusquam,Omnia calcabant hostes sparsusque iacebatAgger et undivagis prestabat piscibus aulam.Rursus in ambigui redeo discrimina belli,Et dabat arma dolor, vires cumulaverat ira:Conveniunt duri agricole, pastoria nec nonExiguo conducta cohors, succinctus et altePiscator madidus posito michi militat hamo.Volvimus ingentes scopulos ac viscera matrisCarpimus omnigene et squalentia vellimus ossaPaulatim et ferro montem tenuamus adunco.Pellimus his tota nymphas regione subactas,Erigimusque sacris mansura palatia MusisFluminis in ripa, preterlabendo vicissimHinc sua damna gement, hinc gaudia nostra videbunt,Nil aliud nisi forte minas et murmur inane.Exitus hic tantorum operum, neve omnia nobisAttribuam, manifesta Canis, manifesta LeonisSensimus auxilia, Phebi peperere favorem.Ille pelam nostris movit pro partibus armaAtque arcum pharetramque levem estiferasque sagittas,Pugnavitque die medio, iuvitque supernePer noctem obsequiosa soror velut emula fratris,Addidit ac luci spatium tenebrasque repressit.Sentio propositum tamen hinc fraudemque latentem:Dum glaciem nimbosa ferant ventosque nivesqueSidera et undantem dum verset Aquarius urnamExpectant, tunc incauto michi multa minantur,Tum specus hoc vastum rapido vomet ore fluentum,Gurgitibus miris properans succurrere victis.Omnia sunt provisa michi; iam parte revulsaRupis et aggestis vicino e litore saxisHibernum prestruxit iter mea lecta iuventus.Nec nos aut fracto veniens Padus aggere multumTerreat aut rupti contemptor pontis Araxes.Iam victor, iam pace fruens, tutusque futuriPannosas comites vix serum in flumine puroExposui, lavique vadis: hic sepe precantiAntiquos renovare modos, contingere lauros,Nectere serta manu, sacras spectare choreasPermissum, sileat quamquam indignatus ApolloCirraque muta iugo iam pridem subsit hiberno.His ego non plausum ventosaque festa theatri,Nec murmur turbe varium, sed rara bonorumPectora pollicitus, merentia corda levaviHospitio mensaque fovens castoque cubili.Iamque Elicon collisque biceps, iamque ungue caballiFons oriens, vatumque virens iam silva videriIncipit et miseris melior fortuna reverti.Hec age visurus propera, per siqua quietisCura tibi, cernes bellis hec otia quantumUrbanis preferre velis, neu dura timetoFercula et horridulis inculta cubilia culmisRegibus alternare vices gratissima res est,Fastiditur idem semper, variata voluptasBlandior est aliumque refert dilata saporem.Adde quod et lautas epulas et vina RubentiMonte vel ardenti dudum transvecta Vesevo,Argentumque nitens, gregis ac preciosa BritanniVellera, adorato demersas murice vestesFerre brevi potes ipse via. Da cetera nobis:Herba thorum, ramis tectum viridantibus arbor,At citharam Philomena feret, quam nulla libidoFlexit adhuc, tremulo permulcens gutture silvas,Innuba virgineo canit, et non sibilat anno.Nos tibi multiloquos, si fert ea cura, libellos,Musarumque choros, domitisque insistere nymphis,Nos tibi pampineos colles gravidosque racemos,Denique mellifluas ficus undamque recentemGurgite de medio offerimus, cantusque volucrumInnumeros montisque sinus curvosque recessusEt nemorum gelidas udis in vallibus umbras.

Est puer hic nobis letis demissus ab astris,Atque Mose ad ripam genitus tenerisque sub annisAltus aquis Secane; Rodani nunc hospes ad undam.Acceptus Musis, digito doctissimus omnesOrganicos miscere modos curasque nocentesPellere pectoribus, silvasque impellere cantu,Sistere precipites pluvias, compescere ventos.Hunc ego post patrios amnes, ut amena vicissimFlumina nostra bibat, Athesimque Padumque parentemHortor, et Ausonia, duce me, respiret in ora:Pollicitis precibusque animum flexisse videbar;Spes titubat maiore minor; postquam attigit aulasPontificum, celebrat quos cardine Roma corusco,Consilii subsedit inops, quo tramite vergat,Hereat has inter gazas aurique nitorem,Nos ne fidemque sequi nostram velit; inde nivalemHorret et aeriam saxosi verticis AlpemAc putat Italiam toto distare profundo.Hinc requies promissa trahit terrasque videndiFamosas impellit amor; iuvenilia quorsumConsilia evadant, dubium. Tibi funditus ipsePersuade, nil hoc animi modulante tumultusIuris habere sui. Pax est, ubi iusserit ille,Gaudia sub digitis habitant, dulcedine miraVincuntur tristes et vertunt terga querele;Si sequitur, mulcebit agros et pascua lateEridani vestrosque lacus fontesque decoros,Quos parit et vitreo mittit mons aureus amni.Te tamen ante alios curis absolvet amarisSolamenque feret studiis calamumque iuvabit:Iudice te, Philomena sibi iam luce propinquaCedet, inexpletos iuvenis dum cantat amores,Cedet olor cantu senior iam morte sub ipsa,Nubila diffugient celo, pelagoque procelle,Parcius electrum flentes stillare sororesIncipient fratrisque minus meminisse ruinam.

Turbida nos urbis species et dulcis ameniRuris amor tulerat vitreos invisere fontes,Mirandum caput Sorge, quod vatibus ingensCalcar et ingenio generosas admovet alas.Hic, ubi te mecum convulsa revolvere saxaNon puduit campumque satis laxare malignum,Vernantem variis videas nunc floribus ortum,Natura cedente operi. Pars amne profundoCingitur, at partem preruptis rupibus ambitMons gelidus calidumque iugis obversus ad austrum.Hinc medio ruit umbra die. Pars nuda tepentiPorta foret zephiro, sed et hinc procul arcet agrestisMurus, ab accessu prohibens pecudesque virosque.Aerias sed enim ramis viridantibus alteLittoreas volucres scopulis intexere nidos,Has musco velare domos, sed frondibus illas,Progeniemque inopem fidis trepidare sub alisAspicias atque ore cibos captare trementi.Concava tum querulis complentur vocibus antra,Et color hinc oculos, illinc sonus advocat auresCertatim, dulci spectacula plena tumultuSuspendunt grato ve quies condita labore.Hic unus cum pace dies exactus aventiVix totus; tot me laqueis, tot curia curisImplicat. Id meritum, qui vincula nota libenterInfelix tritaque iugum cervice recepi.Nunc tamen illius iuvat hic meminisse diei,Dum latices, dum prata vagus, dumque insita mirorArbuta, dum lauros alia regione petitas,Obvia Guillelmi facies; truncisque vadisqueInque oculis tu solus eras: «Hoc aggere fessiSedimus, has tacito accubitu compressimus herbas,Lusimus hic, puris subter labentibus undis,Hic longo exilio sparsas revocare Camenas,Hic graios latiosque simul conferre poetasDulce fuit veterumque sacros memorare labores,Nostrorum immemores, hic cenam in tempora noctisTraximus alterno pariter sermone refecti».Singula dum repeto, lux illa brevissima furtimLabitur et Clausa vix serum Valle revellor.Faucibus egressus, cum iam silvestria TempeUmbrososque sinus spectans post terga viderem,Lucidus ac mecum ad levam descenderet amnis,Surgit ab adverso vulgus muliebre virisqueIntermixta acies. Forme discrimina longeNulla putes, habitum confudit gallicus olimLuxus et ambigui texit vestigia sexus.Congredimur magis atque magis, vultusque patescunt,Et vitte tenues et texta monilia gemmisEt crinalis honos distinctaque purpura limbo,Stellantesque nitent digiti; propiusque per agmenIntuitus, solite post mutua verba salutis,Obstupui: tuus ignis erat, tua cura iocusque.O qualis facies! Oculis habitare sub illisVisus eras, salvere iubens et prendere dextra,Et mecum de more loqui. Quo pergeret ultroPercontor comites. «Fontis quo fama vocaret»Responsum; sed forte alio de fonte latenterCausa petita vie. Quas non se vertit in artesIngeniosus amor? Quid non didicistis, amantes?Forsan in his pridem tua noverat otia terris,Et quia te nusquam, vestigia nota legebatTe recolens, fingensque tuos in imagine vultus.Talis erat, sic visa michi est, et quisquis amassetDiceret: «Hec ardet reducique occurrit amico».Ibat enim cupide studioque accensa videndiLetior ac solito et dulcedine capta locorum.Tentavi reditum, quasi te visurus in illa,Et iam versus eram, tecum remeare putabam,Et voces audire tuas et cernere gestus.Ut similes ligat almus amor! Negat illa: rigoremVirginis hemonie, Phebo mirante, videbarAut indignantem Actheoni spectare Dianam,Si foret arcus ei pendensque in terga pharetra.Arma ferunt oculi, dulces iacit inde sagittas,Spicula nota tibi, nec amantum incognita turbe.Digredimur tandem, veniens nox verba diremit.

Iulius alter adest, adeat simul altera limenLittera nostra tuum, curas que narret agrestes.Quo tandem lis longa brevis pervenerit orti,Que michi cum nymphis bellorum ex ordine cause,Cuntos nosse reor, que se mea carmine famaExtendit nomenque novi tulit aura poete.Aspera iam lustris certamina nempe duobusCrebraque conserimus: non plures Troia per annosObstitit aut Graium ceptis aut Gallia nostris.Omnia tentavi: spem quam michi prebuit estasProxima fregit hiems auctique potentia fontis,Viceruntque operum fastidia. Cessimus ultro,Reddidimusque viam. Scopulosa repagula nusquam,Nusquam indignanti transverse in flumine moles,Ac convulsa sonant rupis fragmenta vetuste.Unda tulit partem partemque tulere coloni,Et novus antiqui labor impulit acta laboris.Propositum, ceu navigium, moderabor, ut ipsaTempestas rerum hortatur; nunc urget in austrum,Nunc boream septemque iubet spectare triones:Quo vocat illa sequar, ne vi trahar, omnia frustraNisus in adversum. Proram diversa moneboLittora respicere et ventis parere cherucos,Atque gubernaclum partes versatile in omnesIntenta frenabo manu. Gratissimus olimLudus erat querulas nymphas cum murmure multoSedibus e propriis et avito expellere regno.Annuus hinc labor et bellum immortale, faventeBruma illis, estate michi, cui mixta voluptasPlurima moliri captum dulcedine quadamCompulit usque adeo. Quodsi licet infima summisEt pelago angusti componere gurgitis undam,Ac regum vatumque inopes conferre paratus,Persida sic quondam navali ponte superbusHellespontiaco Xerses traiecerat estu:Sic etiam armipotens longo post tempore CesarCornua Brundusii validis vincire cathenisAusus et e domito generum prohibere profundo;Sic quoque baiano temerarius equore GaiusTertia construxit tumidi spectacula fastus,Que nunc sparsa vident naute numerantque sub alto.Hic Hellespontus, Baie michi Brundusiumque,Hic ferro fodiendus Athos. Nunc altera pectusCura subit: video naturam vincere quantusSit labor. Ergo suum servent elementa tenorem,Amnis iter solitum. Sed enim brevis angulus heretRupibus; ille quidem nympharum ab origine sedes,Nunc mea pyeridumque domus satis ampla, quod hospesAdveniet rarus, sordent quia carmina vulgo,Vitaque nostra furor sub iudice facta furenti.Hanc modo vallamus, quam nulla revellet aque vis,Ni montem oppositum a radicibus eruat imis.Si tibi cura animum, dederit si Curia tempus,Omnia, mutato, nostrum decus, ordine rerum,Me nymphis, nymphasque michi cessisse vicissimEt cecidisse minas compressaque bella videbis.Retia nunc sunt arma michi et laberinthius errorViminea contextus acu, qui pervius undisPiscibus est carcer nulla remeabilis arte.Pro gladiis curvos hamos, fallacibus escisImplicitos, tremulasque sudes, parvumque tridentem,Piscator modo factus ago, quo terga natantumSistere iam didici duroque affigere saxo.Primitias en fluminee transmittimus artis.Et versus quod Clausa domos habet artaque VallisQue tibi pisciculos et rustica carmina pascit.

Cunta dies minuit: tua munera tempore crescuntAtque usus meliora facit. Tibi regius auleAssuetus menseque canis somnosque superbosPurpureis captare thoris, transmissus ab oraOccidua, patrios mores hispanaque raptimLimina romuleis opibus somnumque cibumquePosthabuit, sortemque novam melioraque cernensOmnia, tranquilla letus statione quievit.Hunc michi digressus supremaque verba parantiSolamen comitemque vie largiris: at ille,Sublimi de sede licet venturus ad imam,Paret, et iniectis mestus dat colla cathenis,Et sequitur, nec spernit heri mandata minorisPaulatim minus atque minus meminisse relictasDelitias. Iam prata iuvant, iam lucida tranansFlumina mordet aquas, luditque in gurgite puro,Fercula iam sibi nostra placent, et libera curisOtia. Deserti non ampla palatia regisAnteferat variasque dapes: nam panis et undaSufficiunt ac parva domus. Iam membra refulgentLota feri, cecidit scabies in fonte salubriTorpenti contracta situ; iam vertice totoAltior it solito cervixque thorosior extat.Iamque tumet phaleris, iam visa monilia mulcent,Amplaque zona rubens niveisque intexta columnis,Seque fuisse tuum recolens secum ipse superbit,Multa minax. Fugit nostro de gramine pastorSeque suumque gregem procul abdidit. Atria custosFormidatus habet: plebs importuna procaxqueHactenus obsessum metuit contingere limen.Liber ago: meus assertor michi scilicet unusEst comes assiduus. Quotiens lassata diurnisSub noctem curis thalamo mea membra silentiComposui facilemque oculis dedit hora quietem,Excubat ante fores. Quotiens me longior equoSomnus habet fessum, queritur, solisque reversiAdmonet increpitans et concutit ostia plantis.Illicet egressum vultu plaudente salutat,Meque preit, loca nota petens et lumina volvensSepe retro. Levi sed postquam in margine ripeProcubui et solitis curis insistere cepi,Vertitur huc illuc, aditus circumspicit omnes,Candida tum viridi proiectus pectora terre,Tandem terga michi obvertit, venientibus ora.Est inter fontes gelidos locus, undique solisPervius alitibus, scopulis et flumine cinctus.Hac gressu trepidante feror manet ille, viamqueOccupat et magno tegit artum corpore saxum.Latratu exiguo conspectos nuntiat ante,Inde ruit, nisi forte vetes; nam plurima servat,Si quis cunta notet, sensus vestigia nostri.Iussus inardescit; strictis lentescit habenis,Torvus ut adversus reliquos, sic blandus amicisAuribus abiectis tremulaque occurrere cauda.Prospicit hunc medio transversum calle tremiscensRusticus, et legum nodos perplexaque iuraConsiliumque domus inopis, connubia nateMe percontari solitus, velut Appius alter,Acilius ve forem, et Musas turbare quietas;Nunc secum sua solus agit: michi, maxima viteCommoditas, mecum esse licet; que cunta fateborMuneribus debere tuis. Solatia millePreterea: saltu colles amnemque fatigat,Arguta pueros imitatur voce canentesEt risus motura facit. Penitusque vadosisAnseribus gravis hostis adest, per littora et altosInsequitur scopulos: fundo nec tutior imo estAliger infelix: medio nam flumine prensumExtrahit et pingues cenas nolentibus offert.Sepius atque epulas venatibus ornat agrestes.Sed iocus est aut ira levis, seu grata natantiPreda est, seu strepitu offendunt: nam mitior agnoEsse solet parvis. Nunquam, michi crede, vel edumVel fragilem tentabit ovem profugamque capellam.Occursu trepidi leporis quasi territus heret,At fetas laniare sues validosque iuvencosAudet et arreptas convellere morsibus aures.Moribus his quondam diversi a finibus orbisMissus Alexandro canis est, et regius idemEt contemptor erat, quem non plebeia moveretBelua: non damas, non apros ille nec ursosTangeret, alta suos servans in vulnera dentes.Que male cum preceps novisset dona tyrannusMox generosum animal, meritum meliora, peremit:Mittitur hinc alius sevos mactare leonesDoctus et everso tellurem elephante subactamConcutere. Hunc iuvenis tandem miratus amevit,Erroremque suum novit, serumque peremptiPenituit, quem non digno prius hoste probasset.At michi nota mei virtus: impune catellusMordeat hunc lactens, quem non gravis ira leeneTerreat orbate nec fervens tigridis ardor.Tu presens, nisi fallor, eras, quando alta supremiAtria pontificis subito completa tumultuMovit, ubi intonuit, villisque rigentibus horrensIbat, ut ostensi laceraret claustra leonis.Vix inde abductus merens magnumque doloremTestatus gemitu rauco longis ve querelis.Sed multum res parva tenet: sit finis, ut unumNon sileam. Si forte aliquem videt ille tuorum,Seu casus, seu iussa ferant, quod scilicet absensSemper adesse tuis non desinis, incipit aulamSuspirare tuam, vallesque et rura perosus,Fortuneque memor veteris. Sors libera detur.Mallet ad excelsam merito remeare Columnam.

Silva, precor, generosa ferax per secula, tantiVive memor domini! Felices surgite, plante,Tendite pomiferos sub nubila, tendite ramos,Herbosumque solum frondosi palmitis umbra,Dum fremit ore Ieo, dum sicca revertitur estas,Protegite et solis nimios arcete furores.Iam zephiro fluxere nives, iam bruma recessit;Floriger ecce Aries iam piscibus instat aquosis.Vere habitum mutare novo, viridique coloreVestiri et letos pro tempore sumere vultusIlle iubet, qui iam vestri sibi poscere partemDignatur fetusque graves dignabitur olim(Crescite!) magnifica forsan contingere dextra,Maximus ille virum, quos suscipit Itala tellus,Ille, inquam, aerie parent cui protinus Alpes,Cui pater Apenninus arat, cui ditia rura,Rex Padus ingenti spumans intersecat amne,Atque coronatos altis in turribus anguesObstupet, et dominum hinc illinc veneratur eundem;Adriaci, quem stagna maris Tirrenaque lateEquora permetuunt; quem transalpina verentur,Seu cupiunt sibi regna ducem, qui crimina durisNexibus illaqueat legumque coercet habenisIustitiaque regit populos; quique aurea fesseTertius Esperie melioris secla metalli,Et Mediolano romanas intulit artes,Parcere subiectis et debellare superbos.

Si sapientis habent aliquid fantasmata certi,Spes michi magna boni, longos deus ille laboresForsitan etherea spectans miseratur ab arceEt lacrimis iam finis adest. O sera quietisTempora grata tamen! Sed quod prior ista videresFecit amor patrie, quam, quo melioribus astrisNascimur, hoc animo colimus meliore parentem.Et tua nunc igitur vigilantia pectora cureSollicitant memoremque sopor suspendit amantem.Tu michi da veniam, brevior sum, dextra doloreSegnis hebet calamumque movens sibi fessa videturNodosam versare trabem: tibi cognita causa est.

O felix, cui vel viduam spectare parentemContigit atque vagas deserto in monte sorores!Vidisti quod mundus iners, quod vulgus avarum,Posteritas quod ceca nequit. Spectacula raroIngeniis permissa sacris, tot milia rerum,Tot curas formasque hominum speciesque laborumCernere sub pedibus poteras tranquillus ab alto,Me procul in tenebris per devia longa viarumErrantem vidisse fuit. Sed traxit amateFrondis odor, libuitque sequi, quem iure licebatSpernere, pyerias ausum decerpere lauros:Fortior ignavum miles sic signa ferentem,Doctus inexpertos observat nauta magistros;Propositi tamen egregii votique modestiQuisquis es, in nostrum adeo propensus amorem,Te lete cupidisque animi complectimur ulnis.

Dulce iter in patriam, dulcis fuga: rarior hospesAttrahit, at note retrahunt fastidia turbe.Quid facias, anime? Locus is quo pergimus, inquam,Fert mala iuncta bonis et dulcia miscet amaris.Cunta quidem subeunda simul fugiendaque nobisCunta simul, neque enim facilis discretio rerum:«Eligit ille fugam». Quid, quod nec aperta volentiIanua? In exilium cives egere superbi.Claudit iniquam urbem qui ius sibi supprimit equum.Est genus exilii tacitum, sunt vulnera ceca.Miraris? Cui non paucorum iniuria nota est,Quam fovet immemoris populi patientia nostri,Vel vi rapta domus, vel pascua ruris aviti,Amisseque preces et tot per inane querele?Indignor, ne vera negem. Tecum ne licebitGlorier? Amplexa est gremio nos aurea RomaEt civem dignata suum, dulcisque MaroniParthenope, sacro fedus feriente Roberto.Quid referenda michi seu docta Bononia legum,Seu salis inferni decorantes littora Pise,Atque Adrie imperitans alter que Venetia mundus,Historieque parens Patavum, seu Smyrna Latinis,Mantua sideree nutrix longeva poesis,Parma vel imperii clipeus, si credimus olimRomuleos dum dura duces fortuna premebat.Quid loquar hesperias urbes atque oppida nostrumInter honoratos numerantia nomen alumnos,Vestra quod una suis abolet Florentia fastis?Longius impellor, calamum rapit ira calentem;Gallia me voluit, proles generosa PhilippiNon neget: extrerni proprium voluere Britanni:Immeritum, fateor, sed in hoc michi sidera saltemDextra favent, levi mulcentia luminis astrum.Quo tulit ecce dolor! Leso tu parce loquaci,Non fugimus patriam, sed nos fugat illa profecto.Mos vetus exemplis illustribus! Aspice bustaSparsa virum, patria vetitum tellure iacere,Quos cives, quenam peregrino in pulvere saxa!Quos cineres, que membra premunt! Solabimur ergo,Et moniti meliora animo tolerabimus equo.

Pyerias comites et plectra sonantia Phebi,Hemoniamque alio laurum procul orbe relictamNoveris, antiqui precium predulce laboris.Tristia pro Musis habitant precordia cure,E quibus infaustas mors imperiosa choreasFortuna modulante ciet. Non aridus agnosDente lupus rapido, teneros non feta iuvencosTigris et imbelles Iovis armiger ungue columbasAcrius insequitur, quam me trux illa meosque,Me linquens rapiensque illos; quo Musa doloreCeptum liquit opus; elegos et flebile carmenFessus arat calamus, siccis sitit Africa glebisNostra, fatigato longum deserta colono,Castalii nec fontis opem, nec frondis odoremSentit apollinee, sed robora dira, cupressos,Funereosque rogos lacrimarum proluit imbri,Quem nimbi tristesque animi peperere procelle.Heroas canere institeram: conatibus obstantSidera magnificis; alio levis orbita calleIngenii transversa mei. Male sanus ad egrosDucor et heu merens aliorum lumina tergo:Cogis enim, Fortuna nocens, en tempore quantoQuinque sepulcra virum, quales si prisca dedissentSecula, meonio vigilatum carmen HomeroClara vel ausoniis celebrasset Mantua Musis.Ergo deas alibi, sed quid loquor? Omnia tecum,Et Phebum et comites totumque Elicona require;Ars michi iam gemere est et castigare gementes.

Febribus obsideor validis mortemque propinquamSuspicor: hec inter turri vigil improbus altaExcubat, et rauco pernox obmurmurat ore.Classica dira fremunt, belli circumvolat horror,Ditia barbaricis vacuantur rura rapinisInnocuusque cruor per dulcia funditur arva.Vulgus inane gemit, taciti stant limine patres,Femineeque sonant per compita mesta querele.Singula dum premerent, celsam rationis in arcemEvasi, fateorque libens hec tempora linquo.Hactenus hic animi status est michi, cetera morbo,Si nequeam victus, pro me vaga fama loquetur.

===AD EUNDEM===<poem>

Actum erat, extremam victus rapiebar ad horam,Potio ni tristis bilem domuisset amaramArtifici pretenta manu. Mox limine ab atroMortis ad astrigerum videor michi versus Olimpum,Nunc terram titubansque premo. Voxque ipsa fateturSemianimem pallorque gravis, spes reddita vite,Cetera conveniunt morti. Tu vive diuque,Quicquid erit, letum, nostri memor, exige tempus.

Doctus ad horrificam delectus nauta procellas,Grande onus et rari mixtam tibi sentis honorisMateriam imponi. Famam, nisi fallor, amabatQui iussit tam magna, tuam; verum otia nostraOderat ac requiem. Spectati dextra magistriPoscitur ad clavum quotiens violentior austerIncubuitque vadis scopuloque illisa malignoIngemuit raucum iam pervia fluctibus alnus.At quotiens celo mitis iacet unda serenoBlandus et Hesperio zephirus suspirat ab axe,Cura gubernacli minor est, minus indiget artisAtque opere, fragili quamvis credenda lacerto.Tu syrtim ambiguam ventis frangentibus equor,Littoreos ve canum strepitus refluam ve CaribdimEuxinum ve fretum rapidi sub faucibus HistriIngressum te, care, puta. Tamen omnia virtusVincet et ancipiti tua carbasa certa profundoVis animi generosa reget. Mirabere forsan:Spes ea, vester amor, desideriumque metusqueSollicitant, quo calle queam de littore tutoIn puppim transire tuam, visurus ab altoMonstra maris tumidi et portum subiturus eundem.

Si iuvat agricolam ruris spectata subactiGloria, dum fulvas oculo metitur aristasDivitiasque suas, tamen idem in colle benignoDulcius aeriam quercum fagumque comantem,Pampineisque notat vestitam vitibus ulmum:Pastorem si fama gregis vulgata superbumEfficit, ac toto secernit ab agmine magnumLetior herbosa ludentem in valle iuvencum,Hunc colit ante alios mulcens, hunc nomine certoSignat, odoratis intexens cornua sertis.Quanta michi gentique putas tua gloria nostre,Quantaque lux patrie, quem tot tolerare laborumAspera, tot laqueos cauto transcendere gressuHostibus horrendum carumque videmus amicis,Quem nec torva minis, claro nec perfida ceptoBlanditiis Fortuna movet, tam tristibus unumQuam letis mirata virum. Tibi carbasa cimbeEt clavum lassata sue Trinacria tandemCredidit. Extrema sic tempestate magisterEligitur, dubio miles sic sepe duello.Sorte sub ancipiti, generosis lecte periclis,Vive tui nostrique memor. Quas insita virtus,Quas animo, spes nostra, faces, tibi prima placendi,Proxima cura bonis, turbeque accendet amanti,Quos inter numerare tuum dignabere vatem.

Orpheus Euxinios solitus vel carmine fluctus,Vel Thracum mulcere feras truncosque sequentes,Clarus avis proavisque fuit secloque loquaciInter semideos habitus: sed tempore nostroOrpheus alter adest, si quid michi credere tutum est,Non minor antiquo. Nisi quod modo surda canentiMonstra parit tellus; redeat licet ille, nec iramNec luxum frenare queat victusque tenaciCedet avaritie, tanto fecundior etasSera mali, tantum has acie vicere nepotesUt longo postliminio consumpta reposcantMembra senes stygiaque datum sit valle reverti,Tangere iam dubias mensas dextrasque cruentasPermetuant, tectoque negent habitare sub uno,Aut simul invalide retinacula solvere puppis.Adde quod ignavo calcar locus incutit evoEt mundi sentina gravis: sic pestibus unaMusica cum geminis bello concurrit iniquo.Collibus his Rhodope multum, me iudice, multumImpar erit feritate sua, nec Thracius HebrusCertet aquis Rodani. Sunt hic predura metallumPectora, sunt silices animi, sunt viscera flamme,Semiviros per prata boves, perque atria cernasSemiboves errare viros. Non unus opacamMinotaurus habet perplexi tramitis aulam;Plurima permixte ceceque libidinis extantSigna per infames partus sobolemque nefandam,Et natos furor unus agit rabiesque famesqueDira, nec immites cessant a sanguine fauces,Nec septena virum, sed iam millena voranturCorpora iustorum, nec sole urgentur Athene,Sed cupidis totus laceratur dentibus orbis.Hortor abire locis, Itala tellure daturumIngenii documenta sui; tum currere quercus,Saxaque mota sono blandosque videbimus ursos.

Cesserat assidua victus prece plectiger Orpheus,Orpheus hic presens, evo, non arte secundus,Ausus opes sprevisse inopes, ignobile pondus,Iamque animo carpebat iter, sed vasa legentiOccurrit violentus Amor, dextramque superbamInicit invalido. Mirum! Meretricula tantoImperat ingenio: cessit reverentia, cessitAlma fides, cessere preces. Sic vincimur omnesUnius illecebris et Musica servit Amori,Cui mare, cui tellus, cui servit Iupiter ipse.

O ego, si qualem tu me tibi fingis amandoSors daret, ut vigiles sopirem carmine curas,Qualia nubifere scopulosa per avia Cirre,Qualia castalii modularer ab aggere fontis,Solamen latura tibi! Sed, crede fatenti,Fallit Amor, qui sepe deos hominesque fefellit,Iudiciis adversa lues. Si carmina vulgusNostra legit, que causa tibi nunc summa querele est,Quod passim vulgata avido celentur amico?Nil michi, nil nostris poterat contingere MusisTristius: id primum moturos nempe libellosAdmoneo, ut vulgus fugiant paucisque placereContenti hospitibus, penitus fallentibus aurisAbstineant, plaususque leves et murmura temnant.Ingenio sin fata favent, ut forte per oraDocta virum vivus volitem, licet ardua semperHec via sit temptata michi, tamen ipse mearumConscius obstupeam rerum. Dum scribimus ecceHorrendum violenta tonat miscetque doloresEt varios Fortuna metus. Tot vulnera rectumTotque minas perferre grave est. Hinc nuntius atque hincTristis adest: illum mors abstulit atra sodalem,Hunc gladii rapuere truces, hunc carcer, at illumMorbus habet, volucres alius rabiemque ferarumEquoreosque alius pascit sub gurgite pisces.Cor michi non adamante rigens, nec ferrea mens est,Permoveor. Taceo propriam, que longa malorumHistoria est; quibus hoc signum petat illa sagittis,Pectus et hoc quanto pretentans ariete pulset.Obnixi contra stamus, tum pondere nostro,Tum simul exemplis: quis monstrum fortiter illudVicerit interdum trepidi titubamus. Ita omnemCorpoream requiem mentis labor, atque vicissimPacem animi internam fortune prelia turbant.Vincemus tamen, ut spero, clarumque tropheumVicta ferox inimica dabit. Sed, stante duello,Turbidus ingenii status est, vix temporis huiusActa probare rear doctos. Verum omnia postquamNostra placent, voti compos, breve suscipe carmenEt fesse lege signa manus, ac mitte querelas.

Rus michi tranquillum media contingit in urbe,Rure vel urbs medio, sic prompta frequentia soli.Promptus et in latebras reditus, dum tedia turbeOffendunt. Hos alternos urbs una regressus,Hos dedit una domus, senium que pellit et iram:Nam desiderium valvas transgressus abundeLenio, semper adest oculis animoque vicissimQuod placeat possitque graves avertere curas.Rursus et, ut strepitus pertesum, limen amicumTranseo, multa uno fugiens fastidia passu,Et querulum obverso secludens cardine vulgus.Hic michi tanta quies, quantam nec valle sonoraParnasi, nec cecropie per menia villeInvenit studiosa cohors, heremoque silentiVix Egiptiace cives, nisi fallor, areneAngelici sensere patres. Fortuna, latentiParce, precor, parvoque volens a limine transi,Et regum metuenda fores invade superbas.

Sors sua quenque vocat: rigidam transire per AlpemSole nivem radio nondum frangente, iubemur,Obscenosque locos, informia claustra malorumAtque feram Rodani totiens contingere ripam.Heu quis agit mea fata deus? quis sidera volvitNoxia? Si patrium fesso fortuna sepulcrumInvidet, extrema liceat iacuisse sub Artho,Aut ubi serpentes habitant, ubi nascitur Auster,Caucasea sub valle libens, Athlante sub altoEt vivam et moriar, modo sit, dum vivitur, almus,Cuius ab alternis respirem tractibus, aer,Barbara, dum morior, saltem cui reddere corpusTerra queam. Nichil e toto plus posceris orbe.Hoc etiam, fortuna, negas; huc volvis et illuc,Nullaque iam tellus, nullus michi permanet aer,Incola ceu nusquam, sic sum peregrinus ubique.Siste, precor, quacunque libet regione meoqueLudibrio lassare, ferox. Non munera regniMulta tui, non ampla peto; permitte quietaPaupertate frui, patere hanc in rure repostoEtatem transire brevem. Iam proxima mors est,Libertasque simul, medium sine turbine tantoTempus eat; non ambitio nec avara trahit mens.Tu longos sine fine adigis perferre labores;Qui, quoniam assidue rapido cum tempore crescunt,Quis michi portus erit? qualem sperare senectamLinquitur? O miseris perplexum ambagibus orbem!Celsa tremunt, pendet medium, calcamur in imo.Ima placent, tamen aerio ceu vertice semperMens tremit et medio pendet velut anxia calle.Id queror in primis. Quenam hec discordia rerum?Si nimbos sevumque iugis sevisse Tonantem,Si pelago fluctus tempestatesque profundo,Naufragiumque gemam, desit patientia et equiIudicium: arentis sed enim modo gurgitis undiObruor indignans, humilique in pulvere ventisFulminibusque premor: sic nil michi profuit altumSolicite vitasse locum. Verum ista profectoIusta, sed et sera est et longa et vana querela.Sors igitur mea me repetit tritumque viatorPrendere iussus iter carosque relinquere amicos,Urgeor alpinum raptim penetrare Tridentum,Danubiumque novum iuvenemque ab origine RhenumGermanosque lacus: claudit namque hostis apertasEnse vias. Quid agam? Rebus parere coactumDurius est, et ferre iugum sine murmure prestat.Pareo. Tranquillum dulcis michi fluxerat annus,Sed brevis heu nimiumque fugax, oblitaque forteTantisper fortuna mei, dum cetera gaudetPrecipiti versare rota, michi grata relinquitOtia, nunc eadem sphingosa negotia reddit,Et labor invisus placidam fugat ecce quietam.Tu, felix Barbate, tuum ne desere nidum.

Ausonias spectare fores adamante superbo,Non silice exstructas, nisi te sine dulce fuisset:Vidi etenim limenque rigens et claustra supremiArtificis firmata manu nymphasque sonorasCeruleumque Athesim subeuntem gurgite blando.Flectitur ille volens alpini conscius ortusEt supplex melioris adit confinia mundiNatureque humiles grates agit, alta VeroneMenia, frondosos colles, pulcerrima MartisPascua et Adriaci famosas equoris urbes,Non Istrum Peucemque feram, glacialia rura,Littora nec Scythici visurus turbida ponti.Non modo res nostras igitur, pecudumque ferarum,Ac terras fluviosque vagos invicta regit sors.Vidi et terrificam solido de monte ruinamAtque indignantes precluso tramite NymphasVertere iter dextramque vadis impellere ripam,Et didici insano provisa pericula vati,Oppressum subita populum sub strage misellum.Mors inopina hominum et proprii mens inscia fati!

===AD IOHANNEM BARRILEM NEAPOLITANUM MILITEM===<poem>

Res ingens tempusque breve est: hec summa malorum.Inscius in laqueos recidi. Quid singula verbisExpediam cecumque chaos, laberinthia claustra,Erroresque novos et inextricabile septum,Solicito quod turba gratu miserabilis ambit,Amissumque semel nequit unquam attingere limen?Hic me delusum totiens, nunc sidere mestoCarcer habet miserique vagor pars una popelli,Ipse michi indignans inamenaque compita lustro.Rex tonat horrendus, stat sortibus urna malignis.Quis iussus prior ire mori? quem fata secundumSeva vocent? Nec fila ferunt, nec verba puelleRegine miserantis opem, nec Dedalus usquam est.

Miraris que causa more? Laberinthus in arvisNiliacis Gnosoque fuit, mox tertius errorLemnius, extremus clusini gloria regni.Omnia succumbunt senio, ruit ecce quaternusCarcer et auroram cece videre caverne.Sed toto Dictea domus famosior orbeIam nomen vel sola tenet, solusque repertorConsilii vulgo clarus cautissimus idem,Et genitricis enim et nate solator amantis.Armenti regina ducem miserabilis arsit,Et subiecta fero mendacis tegmine vacceOptavit verum esse pecus, sed honestior ignisCorripuit sobolem, salva pietate, furentiIgnoscendus amor. Ruit horrens machina postquamDextra viri fortis monitis annata puellePerculit informis squalentia pectora monstri.Ipse faber fraudum penna trepidante per aurasFugit, et amisso mestus super equora nato,Fessus et euboica demum requievit in ora,Qua secat argolico campanas vomere BaiasAdvena calchidicus fruiturque salubribus undis.Sed quorsum tibi nota trahens ignota profariDemoror? Utque volans alium delatus in orbemDedalus ad Rodani levam, nova monstra novasqueAmbagum formas et plena doloribus antraStruxerit, ut nullus reduci vestigia filoDux incerta regat, laqueos ut nuper in istosInciderim nequeam ve pede cum laude referre.Non hinc egides, non hinc minoia prolesDedalio ingenio freti, non ipse magisterExeat: ira viam faciet, dolor induet alas.Hinc ego vel nudus fugiam, nisi barbara bustiSors michi servatur, fugiam similisque volanti.Iam Ligurum colles facilemque remetiar Alpem,Limina pontificum totiens damnata relinquens.

Scilicet immense quod Flaccus dixerat urbi:«Belua multorum es capitum», sibi vindicat omnisVillula. Fumosis sunt oppida menibus, undePastor et hirsutus quondam veniebat arator,Nunc vagus impostor quique omnia littora lustretInsomnis mercator adest, quique omnia sulcetEquora, et excisum patrio de stipite remumIgnotis qui verset aquis; qui sidere in atroPervigil instantes mundo notet ante tumultus,Publica presagis aut funera cernat in astris,Aut simulet; qui vel tristi radice paventemEgrotum, vel morte levet; qui pulvere et herbisImprobus ex variis medicatum spondeat aurum;Vulnera qui curet verbis et credula fallatArtibus innumeris insani pectora vulgi,Solvere qui legum laqueos et vincla professusSudat et attonitum teneat sub rostra clientem.Quid loquar artifices scelerum, quos surgere passimCernimus, immites humili de stirpe tyrannos?Iam quecumque palus Syllas alit atque Nerones,Portentum regale prius sic flumine longoAssyrium nostras defluxit virus in oras.Nos miseri, venale pecus, vilisque lupinePreda famis, sequimur dominos, dominarier orbiQuos magni docuere patres. Nec tuta dolendiLibertas iusteque sonant impune querele,Supplicium dolor ipse timet, nec parva gemendiMateria est, non flere palam. Maria horrida velo,O mea Calliope, et remis fugiamus adactis,Securum carpamus iter, speciesque laborumEt cursus vite varios populumque canamus.Leditur hic gratis, cuius discrimina mille,Mille artes et mille vie parque omnibus error.Quelibet ancipitem pariet tibi silva sophistam,Vepribus eliciet doctum nemus omne Platona,Quolibet argutus procedet Tullius antro,Aliger ex omni veniet tibi Dedalus Alpe.Si status hic ruris, quenam confusio vastoIn populo, qualis magna labyrinthus in urbe?Que si visa premunt animum, si dulcia turbantOtia, cuntamur tristes abrumpere nodosAc letam temptare fugam? Vestigia vulgusNota sequatur iners; at nos Elycone sub altoSecretos longe nitamur carpere calles.

Salve, cara Deo tellus sanctissima, salve,Tellus tuta bonis, tellus metuenda superbis,Tellus nobilibus multum generosior oris,Fertilior cuntis, terra formosior omni,Cincta mari gemino, famoso splendida monte,Armorum legumque eadem veneranda sacrarumPyeridumque domus auroque opulenta virisque,Cuius ad eximios ars et natura favoresIncubuere simul, mundoque dedere magistram.Ad te nunc cupide post tempora longa revertorIncola perpetuus. Tu diversoria viteGrata dabis fesse, tu quantam pallida tandemMembra tegant prestabis humum. Te letus ab altoItaliam video frondentis colle Gebenne.Nubila post tergum remanent; ferit ora serenusSpiritus et blandis assurgens motibus aerExcipit. Agnosco patriam gaudensque saluto:Salve, pulcra, parens, terrarum gloria, salve.

Nuper ab Oceano multa cum laude reversumOcciduo, nunc et silvas et rura sequentemAspera, que fluctu glacialis proluit Hister,Conscius ingenii iam te satis arbitror omnemEurope spectasse situm. Te iudice, paucaDisseruisse velim, quantum seu gallica Tempe,Seu fera Teutonie tellus orbisque britannusDistet ab ausonio, quantum simul inter utranqueHesperiam intersit. Namque et michi cura videndiMulta fuit terrasque labor penetrare remotas,Nec novus hic mentem subit impetus. Acta poetisIam pridem rerumque aliis memorata magistrisPrecipue nostro res decantata Maroni est,Et michi post alios; rauco sub murmure dictaNunc iterum aggredior, non inscius hanc michi causamMultorum fortasse odii. Si vera profectoSunt tanti, ut pariant hostem, michi nullus amicusEsse potest; nullam querendi contulit artemIngenium studiumque michi, nec conferat oro.Ergo ego vera loqui, fierem ne publicus hostis,Haud veritus, moneo ac testor: qui forsitan egreHec legerent, oculos avertant; perlege solus:Namque tibi Musisque cano vulgumque relego.Iam primum quacunque animis regione vagemurSive per has nostris habitatas gentibus urbes,Sive per Assyrie populos (nam longius ardorEvehit) Egiptumque magam, quos subdolus illeMentitus mandata Dei mulcendo fefellitSive per ignotos ritus, ubi ceca prophanisTempla deis, cultroque ferox ubi dira sacerdosExta secans, fedisque miseros inhiare sacellisGaudet et attonitos cura suspendit inani;Quo te cunque moves, quocunque sub ethere sistis,Multa tibi occurrent propriis metuenda colonis,Multa tibi variarum aderit penuria rerum.Musa, gradum cohibe: quorsum temeraria pergis?Conspuet insanum iam iam tua carmina vulgus,Turba suos teneat mores, nos nostra loquamur.Gallia nec vitem nec munera Palladis anteNoverat, hos serum meruit gustare liquores,Postquam Roma fuit. Sed adhuc ibi rarus oliveFrondet honos: nam poma quidem fragrantia nostriOrbis, et aurato nusquam virgulta colore.Hec quoque diversis uterum fecunda metallisNon solvit, scatebrisque caret, quibus egra leventurCorpora, nec gregibus tondetur leta superbis.Musa, gradum cohibe. Quorsus temeraria pergis?Germanas transire nives atque horrida vastiFrigora Danubii placitum, et quos dextera RheniRipa procul fixo subiectos respicit axi.Dulcius e rapto victuros pane Suevos,Ceruleos Albis quos irrigat amne Boemos,Quos Hypanis parve gignens animantia viteAut vagus algenti Tanais disterminat unda.Hec loca nil Bacho debentia, nilque MinerveAtque parum Cereri, sileant. Pars magna britanniLittoris aut messem bibit aut liquefacta LyeiPoma, loco sevo rarum, nisi cara vehanturVina mari, precio misere mage dulcia vite.Flandria quid sitiens haurit nisi pocula mellisAut aliunde gravi venientia vina labore?Quid nisi telluris cumulos iam sole recoctos,Quos operosa estas brume transmittit inertiTerrarum pars illa cremat? Nimis ordine longum estEnumerare plagas, quas frigida contegit Ursa,Fertilis at zephiro situs est et fertilis EuroEt sua fertilitas nimboso contigit Austro.Quis tamen ignorat quantum est quod desit ubique,Natura retrahente manu? quantum ve quod obsit?Hinc decor omnis abest nemorum, illinc dulcis aquarumCopia, damnose vastant hec arva paludes,Illa necant sentes vel putris acervus arene,Ille locus tigres silvis errare profundis,Ille videt gelido volitantes ethere gryphes,Ille truces pardos, rapidos habet ille leones,Ille venenosos stirpes herbasque malignas:Germinat hic morbos, hic pullulat aspide multa.Contra autem bona vera animi ingeniumque supremumAoniamque lyram, quam Grecia victa LatinisTradidit, innumerasque libens pretervehor artes.Italie quid obest, nisi Mars violentus obesset?Quid ve deest Italis, nisi pax non deforet una?Nostra patent nostris, aliena revolvere mens est.Musa, gradum cohibe. Quorsum, temeraria, quorsum?Ulterius transire veto, ter iussa quiesce.

I, duce vecta Pado: levis est descensus amiciGurgitis auxilio, donec deflectere cursumObvius admoneat Benaci filius alti.Inde sinistrorsum perges, eque amne secundoIbis in adversum, qua clara Maronis origoMantua, Pyeridum quondam domus alma sacrarum,Nunc sedes invicta ducum, que classica plectrisMiscuit et vincto veneratur Apolline Martem.Unum ibi nostrarum preconem, littera, rerumInvenies, hunc tu nostris solabere verbis.Nam nostram dolet ipse vicem, facilesque susurrosRuminat insulse permotus murmure turbe:Leta sibi in primis vultuque occurre sereno,Hisque indignantem alloquere. Etsi nulla sine hosteGloria, parva tamen nobis obiecta duelliMateria est: quos iam lustris oblita duobusTorserit invidia, non invenisse quid hiscant?Conceptum qua parte vomant e pectore virus?Una venenatis vix tandem syllaba verbisOstendit fecitque viam; pro crimine summoProduxisse brevem arguimur, sed ceca profectoInvidia est, cumulans nostre preconia laudis.Eximie indicium forme vix pauca, nec equoIudice, que damment, inter tam multa, notari.Nevus in insigni, quamquam levis, eminet ore,Deformis facies mendam tegit; omnia quandoOffendunt oculos, vitium non cernitur unum.Nos igitur, que summa rei est, an carmine longamFecimus imo brevem, quod carmine constat eodem:Anne autem geminum dedit addita consona tempus?Sic animis, sic ingenio torpere videmur?Hec nobis ignota putant, id Musa mereriNostra potest, tenerisque Helicon dilectus ab annis?Esto: ignota putent duo: num pugnantia, captaMente, simul loquimur: iuxta an longamque brevemquePonimus? Haud equidem censorem id credere nostrumCrediderim; quamvis soleat sibi fingere multaSpumea precipiti torrensque insania Bacho.Somnia mira vident vigiles et febre sine ullaOccupat invalidum cerebrum violenta prerenesis.Falsum autem si sepe videt mens egra, quid ille,Quid videt ille furens Bromii Venerisque sacerdos,Phryx verus, semperque cibo somnoque sepultusExtremamque trahens vina inter dulcia noctem?Nota canis rabies, stant argumenta; videbisHorrentem setis, oculos ardere vagantes:Latrat in absentes, metuit contingere lymphas.An brevis est. Quid ais? quod monstrum fata minantur?Que schola grammaticum vatemque remisit asellum?Vina dedere animos, fecerunt vina poetam.Sentio: pica merum tetigit rostroque madentiDecertare audet Musis. Iam simia tigresAudebit tentare feras et aranea telasTexere Palladias, cignosque lacessere corvus.Vis vini omnipotens! Tenerum fugat ille pudorem,Excitat ingenium, mutos facit esse disertos,Qui modo vix calamo commissa negotia ruris,Clamosi seu bella fori trepidante notabat,Conductus prectio tenui, nunc sidere mestoCarmina nostra notat, nunc, consultore Cratino,Umida verbosis eructat metra tabernis.Venit in Aonios subito rudis incola montes,Infecitque locos: illo spectante choreamVirginei solvere chori, Peneia laurusAruit et faciem mutavit Castalius fons,Allisit saxo cytharam turbatus Apollo,Collega regnante suo: Niseia victrixArs, et uterque Deo collis submittitur uni.Rusticus en censor novus, en proiectus ab astrisVenit Aristarcus, obelis armatus acutis,Nil atramentis unquam quod carpere possisSepe, sed ad mensam reges et prelia TroieVictaque non modico describens Pergama musto,Nec pudet insultare aliis. Ea gloria fuscoVisa animo, fumum celo nebulamque serenoObliquis captare oculis et digna triumphoSyllaba nec cernit primum se falsa videre,De nichilo insultat, maculas in lumine demensFert proprio queritque alibi: sic illa tenebrasCeca suas putat esse domus queriturve puellaCommigrare petens. Nota est tibi fabula, duroQue Senece risum movit. Sed callidus isteNostra scripta manu servare poemata fertur,Syllaba monstratur vulgo, nostrumque patenterArguit errorem. Mirum, nam syllaba nobisHec eadem servata domi est, ibi cauta tenorem,Et tempus tenuisse suum. Si missa retentisDiscordant, cur peiorem sententia vergitIn partem? Cur non potius properantis in actuError erit calami? Quod sepius accidit altaTractanti, ingenio culpam hanc ascribere mordaxEmulus audebit? Verum audeat; unica nobisSit nota, que crebra est aliis, et crebrior ipsiVirgilio, fervens quandoque tepescit et algetEuripides quandoque sonans raucescit HomerusEt quandoque Maro currens pede claudicat uno.Divinum est quod labe vacat: mortalia nunquamReprehensione carent. Igitur, si iure LatinoAccusator agit, petimur si crimine vero,Crimen erit veniale tamen, livorque sinisterLentus, iners, studiis pretendens retia nostris,Torqueat in gyrum sese pariatque subindeQuod premat invisam graviori vulnere famam:Tristis enim invidia quales effundis abortus?Ridiculus partus, spatio brevis una decenniSyllaba, turrigeros citius tres unica natosIndica barbaricis peperisset belua silvis.

Perdis, amice, operam; mens est michi certa manereHic ubi sum: non me validis rapidissimus undisImpulerit Rhodanus, recta non Circius auraMenia concutiens, ubi tu tibi tempora viteDeligis ac bustum; non compita vestra terentesMille simul, parva que stridunt urbe, quadrige,Anchora fixa solo est, moveant. Tu calcar amorisIncutis absenti, quo frena morantia rumpam.Dum meminisse iubes, quod ut obliviscerer omniExhortandus eram studio, tu dulce caducumIngeris experte formeque fugacis honoremEt veterum michi multa novas monimenta dierum.Hec tamen ipsa olim, que spes erat ultima victo,Causa fuere fuge, iamque hec puerilia retroLinquimus, ad metam rapimur properantibus annis.Una fuit quondam depectere cura capillos,Impendere diu speculo, componere vultum,Multorum placuisse oculis; sed transiit etasIlla michi in tergum et nunquam reditura volavit.Iamque animum maiora trahunt: quid precipis ergo?Consiline tuo senior, iam segnis amator,In flammam laqueosque ruam et iuga nota subibo?Dii meliora boni! Licuerunt multa iocoseTunc puero, nunc pauca viro, suntque illa pudoriFabula quod populi fuerim digitoque notatus.Ista, precor, sileant, igitur, ne carpere moresNunc etiam videare meos, si pauca iuventeBlanda putes motura senem. Tua dulcis, amiceInterpellat item facies? Sed forsitan equumId fuerat, tua cum totiens me traxerit illuc,Ut mea te tandem semel huc rapuisset imago.An me Romani dignatio sacra moveretPontificis, quem sepe meos ais ordine gressusEt longas quesisse moras? Frons mitis ab altoProspicit illa suos, quibus annumerare pusillumMe licet. At quorsum sitis immortalis habendiVolvet inexhausto mortalia corda labore?Sit parto sine lite frui. Si plura petuntur,Nec bene fundatum locus interrumpit amorem,Et patulas habet ille manus et brachia longa,Cum quibus et terras regit et freta transilit amplaPrecluditque fores Erebi celumque recludit:Spes autem me nulla trahit, quia nulla cupidoAlligat et nullis ardent precordia flammis.Ingeniosus amor, quas non te vertis in artes?Que tibi non tentata via est? Horroribus implesQuam variis? Hinc bella fremunt, hinc arma parantur,Omnia pervideo. Sed quis locus absque periclo?Que magna cum laude quies? Stat iuncta laboriGloria languentem spernens operosa soporem,Despiciensque minas. At qui te detinet, inquis,Est mortalis homo: vita sic pendet ab unaSors tua. Sed quenam, queso, non pendula sors est?Stamine pendemus tremulo: moriturus amiciImmortale caput voto vesanus inaniOptarem? Non tanta premunt oblivia rerum.Sum memor ipse mei, sed enim pars magna superstesHuius erit; multum adiciet lux ultima fame.Clara quidem longos virtus ventura sub annosViribus ipsa suis sublimis ad ethera surget,Non aliena petens inopis suffragia lingue.Si tamen et presens calamus promittere quicquamAuderet, promeret; nec sarcina nominis ingensAfforet auxilio. Verum hinc gravioribus urgesInde latus stimulis, siquidem modo rara per omnesEt suspecta fides animos. Clarissima certeArs, virtus, doctrina, fides rarissima semper.Hunc tamen ex raris, siquid michi credis, habeto.Frustra igitur terrere paras; si tempore virtusPrisca viget nostro, si qua est probitasque fidesque,Pectore in hoc habitant, olim concorditer unaViximus et reliquum parili stat vivere nexu.Tempora partimur varioque expendimus usu,Et noctem longoque diem sermone morantemDucimus. Obrepit quotiens assueta voluptas,Solus ego populum fugiens et rura pererransSolus et ad ripam tenera resupinus in herbaArdentes transire dies rabiemque Leonis,Curarum liber video vacuusque malorum,Dum gravidus redit autumnus volucrumque catervisRetia complentur. Breve sic, comitante choreaPyeridum, in silvis et labile ducitur evum.Hec mia vita placet, non ambitionis in aulamInvidieque sacram post tot documenta reverti.Gratius iste quidem, quanquam iam fessus eundi,Pes Italam calcabit humum purumque serenumLetius his oculis et sidera nostra videbo.Post ubi longevo finem factura laboriAffuerit suprema dies, solamen et ipsumMortis erit, tanti in gremio lacrimantis amiciLassatum posuisse caput manibusque sepulcroInvectum iacuisse piis; post prelia tantaFortune, Ausonia saltem tellure recondiDulce michi, et patriis longum requiescere saxis,Seraque cum fragilem tumulum convulserit etas,Lenius Hesperia cinis hic agitabitur aura.

Quando erit obscuri laribus contentus AmicleCesar, et imperium spernet bellumque timebit,Appius invise metuet certamina plebis,Mutus erit Cicero, formosus Galba, fidelisHanibal, infidus Scipio, Catilina pudicusAc pius, armatus Thersites sternet Achillem,Cherilus altisono carmen dictabit Homero,Sol Stygia perrumpet radio et mirantibus umbrisTartaream subito complebit lumine vallem;Ethera bos facili penetrabit et astra volatu;Oceanum formica vado, Tanaisque repenteIbit aqua, stringet glacies densissima Nilum,Nix eterna teget Meroen, nunquamque carebuntImbre meduseis infecta cruoribus arva,Surget ab occasu nitidis Aurora capillis,Retrogradumque diem fuscos transmittet ad Indos,Et Padus ad fontem, Vesulique redibit ad arcem,Ethna vomet fluctus gelidos et Sorgia flammas,Aura movebit agros, contemnent nubila ventos,Montibus errabunt pisces pelagoque leones:Tunc tua propositum convellent carmina nostrum.

Magne puer dilecte Deo, titulisque parentumPrefulgens, olim populis venerande superbis,(Sit modo vita comes, teneris sit spiritus annis),Exoptate diu nobis, patrieque patriqueLete veni, viteque viam felicibus astris:Ingredere et rebus gaudens accede secundis.Te Padus expectat dominum, quem flumina regemNostra vocant; te purpureo Ticinus amictu,Et magno genitore tumens; te gurgite LamberInnocuo, lateque secans pulcerrima ruraArdua ceruleus volucerque, sonantibus undis,Ollius ac dives Tanarus; te Trebia, nobisIam melior, Salvus te ripis laxior equo;Te durus rapido torrens te vertice TaronExiguis te Parma vadis atque Entia vernoImbre furens; teque amne minor, tamen ethere RhenusBlandior ausonio: quanquam quid flumina verbisParva sequor? Te Tirreni maris estus et omneIam nunc litus amat crebrique in littore portus,Quum procul indomitas gentes sceptrisque potitasNon pudet e gremio dominum sibi poscere vestro.Ingens principium tibi sic, virtusque tuorum,Sic tua sors, sic fama domus, sic lumine amicoAstra favent, hominumque Deus qui providet actus.Tu quoque tranquillo votivum pectore natumSuscipe, magne parens, et per vestigia gentisIre doce generisque sequi monimenta vetusti.Historias alii memorandaque nomina longeActaque clara virum repetant vulgataque bella,Sufficiunt aliis exempla domestica fame.Inveniet puer iste domi calcaria laudumPlurima. Magnanimos proavos imitetur avosqueMirarique patrem docili condiscat ab evo.Cum tamen egregius vivendo adoleverit infans,Hanc habeat pateram et roseo bibat ore iubeto:Parva decent parvos, minimus sum, maximus ille;Parva sed est etas, lucis nova limina nuperAttigit et celum trepido suspexit ocello.Etati non fortune munuscola danturApta sue. Ludet nitido mulcente metallo,Spernet idem ex alto; fuerit dum plenior etasEt rutilum terre fecem sciet esse profunde,At fortasse sibi tunc carmina nostra placebunt,Per leget et secum: «Sacro dum fonte levabar,Tanto humilem excelsus genitor dignatus honore est.Hic quoque devotam generoso vertice dextramApposuit, procerum magne pars parva caterve,Et faustum leto Marci dedit omine nomenOrnatum celebri magnorum laude virorum,Ut sive ingenii lingue seu palma latineMulceat, insigni geminum michi lumine callemOstendant Latii Marcus duo sidera Varro,Marcus item Cicero, cui se lux tertia MarcusAggreget Antonius. Sin ardua rura viderePyeridum audire modos, Pacuvius almumSignet iter Marcus; patrie si verus amator,Nec leto rumpenda fides, sit Marcus utrinqueRegulus exemplum; solii si forte supremiSpes et amor moveant, surgant vestigia MarciPrincipis, alta sequens; atque hic seu mitibus actis,Seu studio iuvat agnosci, sint undique clariSceptriferique duces; si bellica gloria tangitEt rigor et virtus animi cultusque decoris,Et contemptus opum, Marcos Curium atque CatonesIntuear; reges acie calcare potentesSi mediter, Marcus Glabrio; si vincere gentesNobilior memori versetur pectore Marcus;Hosque inter, patris patruus, quem nostra tuleruntTempora victorem (Marcos accepimus omnes,Hunc dedimus), si templa velim strinxisse vel urbes,Aut si navali certamine victor haberi,Marcus ad audendum stimulos Agrippa ministret;Si placeat fraternus amor pietasque modestiPectoris aut maior rediens in tempore famaSpreta suo, Marci Fabii victoria testis,Neglectusque duci populo mirante triumphus;Publica fata manu patriosque arcessere casusInque suum transferre caput proprioque cruoreCommune imperium fundare et turpia nullaPosse pati Marci facinus commendet Horati;Nobilitas humili que sit gratissima plebiConcilietque animos se Marcus Horatius alterInsigne exemplum Marcusque Valerius offert;Esse ducem fortemque virum inter vulnera MarcusPopilius, cautum in dubiis evadere MarcusCeso docet, stabilem Livii constantia Marci;Hostis colla iugo, sociorum menia paciSubdere, coniuncto Marcus Greganius ausu;Hostiles aperire fores virtute vel armisImmeritosque iugo cives patriamque malignoEripere et senium crebris ornare tropheis.Singula de Marci discam probitate Camilli,Consilio proprius si castigabitur error,Marcus erit Ruffus monitor; si dulcis ageturLibertas, animum Marcus Castricius armet;Si ferro cohibere fugam et convertere in armaConsternatam aciem dux Marcus Emilius esto;Pellere si patriis scandentem menibus hostemUltima sors adigat, Marcus sit Manlius auctor,Reddere si vitam patrie casusque tremendosSponte subire, piis Marcus conspectus in armisCurtius hortator fuerit. Quam debita fidoInconvulsa fides Marcus Lucullus amico,Quanta hosti pietas alter post funera MarcusAntonius, Marcusque pium me Cotta parentiMarcus item Scaurus nato monet esse severum;Marcus Rutilius moderari et spernere honores,Si magnas fortassis opes, sed labe carentesMens humana volet impleri nescia rerumMarcus adest Crassus; quod si de sede superbaImperia et tumidos libeat prosternere reges,Marcus adest Brutus, stomacho metuendus amaro;Dextera si pollens et clari fama duelliSolicitet parilique duces sub Marte cadentesArmaque cesorum templis affixa sacratis,Tunc animum Marcus subeat Marcellus, et ille,Cui tulit auxilium demissus ab ethere corvus.Multa unum adversus multas audere cohortesMarcus Sceva docet totique occurrere bello;Crebra per adversum generosaque vulnera pectusSergius ostendit Marcus cum corpore truncoEt spolia et titulos vel iniquo querere Marte.Religione pia celum si cura mereri est,Quatuor ex numero Christi precone secundoExciter, alati signat quem forma leonis,Et cui nunc veneto locuples stat littore templum.Undique multiplici sic prorsus honore verendumMarcus vivifica positum michi nomen ab unda».Ille quidem hec secum, sed tu sibi, magne, videbisMe velit esse suum, si sum tuus: invida forteConspectum fugitiva viri michi subtrahet etas,Fac, precor, absentis memorem. Si munera multiCertatim maiora parant, ferventior igneCommendet me pura fides et carmina raptimIngenio deprompta inopi. Sub iudice tantoSit precium rebus iustum. Laudetur amantisLucida mens, tenebris effossum sordeat aurum.

Itala quam reliquas superet facundia lingua,Vir prestans, Graiam preter, (si fama sequenda est,Si Cicero) nullam excipio, brevis iste libellusTestis erit, clara eloquio quem Gallia celoAttollitque favens, summisque equare laborat.Scilicet hic vulgo recitat sua somnia Gallus:Quid zelus, quid possit amor, quis pectus ephebiIgnis edat, quid ludat anus, quibus artibusCertet amans Veneris, quot sint in limine pestes,Quis labor atque dolor, requies que mixta labori,Que risus gemitusque vices, ut gaudia crebreRara rigent lacrime. Poterat quod latius ergoUberiusque dari fandique capacius arvum?Somniat ista tamen, dum somnia visa renarrat,Sopitoque nichil vigilans distare videtur.Ut tuus ille olim melius concivis amorisExplicuit sermone pathos, si fabula divesInspicitur frigiaque expirans cuspide Dido,Seu vates, Verona, tuus, seu nidus amorumFertilis ac notus lascivo carmine Sulmo,Umbria sive ducem ingenio largita peligno.Ut sileam reliquos vel quos antiquior etas,Vel quos nostra recens latialibus extulit oris.Nec minus hunc lete excipies, nec munera temnesNostra ideo; vulgaria enim et peregrina petentiNil maius potiusse dari (nisi fallitur omnisGallia Pariseosque caput), michi crede valeque.

Gratulor ingenio, quod me flammantibus usqueSolicitasse iuvat stimulis; mea gloria talesVel fecisse manu, vel adhuc ductore carentesInvenisse operum comites atque arma dedisse.Tu ceptum preme magnificum et ferventius urge,Victor eris celsoque sedens sub vertice CyrreDissona despicies trepidantis murmura vulgi.Unum istud: nam verba tibi sensusque profundosSuppeditat natura parens, ut sedulus artiDes operam admoneo, neu sit ter mensa pudoriSillaba, et in digitos iterumque iterumque reversa.Hoc age ne, minimi contemptor, maxima parvisAspergens maculis, frondem fedare serenamSustineas modico, meque hec tibi crede locutumOre pio: fando videor genuisse meamqueRem gerere: optati venient in tempore fructus,Cultor ubique ferar: nec tu, dilecte, negabis,Hinc, fateor, michi cura tue non ultima fame est.

Artibus ut variis agitur brevis orbita viteEt per mille vias metam properamus ad unam!Atque ideo optatum pariter non prendimus omnesAltum iter et durum. Inprimis nec mole gravatisCorporea ascensus facilis scopulosaque saxisUndique preruptis, anceps via turbat euntes,Undique terribiles lapsus atque undique mors est.Per medium securus eas, hoc tramite pauciIncedunt. Plures videas in valle profundaErrantes, passim cecos ad Tartara gressusFerre. Quid heu tantum miseris mortalibus obstat?Quid Samii senis in bivio deflectere cogitAd levam atque iter usque adeo contemnere dextrum?Excelso stat vita loco: nos ima sequentesVergimus ad mortem. Fulgentia sydera circumVolvuntur lege eterna, nos lumina proniFigimus in terram, terrenaque semper amamus,Seu gaudemus opes tacitis fodisse sub antrisPallentes celique sacrum fugisse decoremAc manes turbasse atros, dum flava metallumVena vomit curasque et magnum ac dulce periclum,Sive gule imperio terras vexamus et equorAeriasque plagas, quam si spectare liberet,Pulcra fames alias cupido sub pectore mensasVolveret interdum. Corpuscula vilia, quantumPerditis impense? fragilem quid rumpitis alvum,Que modico tranquilla foret nimioque laborat?Singula si numeres, studium vix turpius ullum.Quid loquar hos qui rostra colunt, qui vulgus adorant,Quos favor ambiguus turbe plausus fatigant,Quid, quos cedis, amor, miseros? spesque improba MartisPrecipitat? Letis mesto spumantia taboTela vident oculis et campum strage rubentem:Buccina non illos, non ulla pavoris imago,Non gladii ancipites, non vulnera seva nec imberSanguinis aut fede laniata cadavera terrent.Quid quibus alma fides, pietas quoque viluit omnisAtque dei atque hominum, dubio dum calle supremumAc tremulum properant fortune scandere culmen?Quos furere in triviis compellit inutilis omnisQuam longa est etas et perdere littera tempus?Quos operosa domus ruituraque tecta morantur,Immemores busti? Quos durum uxoris iniqueImperium exercet nulloque labore domandumIngenium nati indocilis servique trilinguis?Quos sentosus ager, quos grex moribundus anhelosAut apium fugitiva cohors et mellis amariCura facit damnique metus spesque arida lucri,Atque arsura sitis parto? Quos languida messis,Institor aut tardus pugnansque Aquilonibus AusterExanimant, tristesque infami nomine Syrtes,Aut hinc Scylla fremens, illinc violenta Charibdis,Ac medio ventura ratis fortunaque semperFluctibus ac ventis tortisque rudentibus acta?Quid quos flamma animi laribus propellit avitisPer maria et scopulos volvens, quis vita per undasDegitur infelix, quibus apparat unda sepulcrum,Et ieiuna avidos expectant viscera pisces?Pretereo ridenda magis: quos retia fuscaTendere nocte iuvet, bellumque indicere silvis;Quos aper attonitos habeat, dum vulnifer udaValle furit; quos cervus agat per devia saltu,Per frutices, quos parva vagos gressuque silentiDucat avis, lento cohibens suspiria freno;Erigat ad celum quos nubibus anser aquosisInvolitans; quos piscis acu captandus adunca,Ceu rigidum incurvet gelido de marmore corpus;Quos habet aut fedus fornix aut umbra taberne,Anxia damnoso quos atterit alea ligno;Turbida quosque tenax ligat ad spectacula circusOblitosque cibi sub tarda crepuscula servat.Quid quos ceca Venus, quos inconsulta voluptasTempus in omne rotant, insomnes ducere noctesCogit iners et blanda lues trepidumque soporemCarpere et aut nivibus mediis aut imbribus ultroPonere inerme latus sub limine tristis amiceAc propriis gaudere malis, dum credula mentesSpes alit interea stimulisque ferocibus urget:Seu quos forma fugax fulgorque brevissimus orisPrerapidumque decus speculo suspendit inani?Sic suus urit amor, sic fert sua quemque cupido.Sola iacet virtus, poterat que sola beatosEfficere et vite tranquillum sternere callem.

Vivo, sed indignans quod nos in tristia fatumSecula dilatos peioribus intulit annis.Aut prius aut multo decuit post tempore nasci;Nam fuit, et fortassis erit, felicius evum.In medium sordes, in nostrum turpia tempusConfluxisse vides, gravium sentina malorumNos habet: ingenium, virtus et gloria mundoCesserunt regnumque tenent fortuna, voluptas,Dedecus. Ingenti nisu nisi surgimus, actum est.Ibimus in scopulos, torrente rotabimur atro,Ossa rigens tellus et inania nomina bustumConteget exiguum; longo mox parta laboreFama cadet, cinerum custos intercidet urna,Aura feret cineres, attrito in marmore nomenVix leget acclinis concisum in frusta viator,Cunta premet tempus. Si mens obstare prementi est,Attollamus humo spes fessas, nulla carinasAnchora mobilibus suffixa moretur arenis.Hoc Elycone meo circumviridantibus herbisFontis et ad ripam queruli sub rupe silenti,Atque inter geminas, properatum perlege, lauros,Quas tibi, sacrata forsan sessure sub umbra,Dum sererem, heu quotiens suspirans: "Crescite", dixi!

Tu quid ages? sacram ne paras invisere RomamIam tandem? poteris ne pio dare terga labori,Aut segnem patiere moram? Verona tot annisPossedit longoque suum te dulciter evoPossideat serum ve tibi paret alma sepulcrum.Roma nichil? Meliora Deus. Si tempore tantoIngenii michi cura tui, si pectoris ardorNotus ab experto, pridem generosa voluptasEgregium monstrabat iter stimuloque latentiUrgebat, sed frena domus studiumque tuorumEt patrie stringebat amor. Nunc maior in altumCura vocat. Cessas? An dum patet arta salutisSemita, quam stravit Christi pius ore minister,Quam Cimbro permixtus Hiber Graioque BritannusPermeat extreme coniunctaque Cyprus HyberneEt Dacus et rutilo perplexus crine Suevus,Stabis iners Italus? Sic semper proxima sordent?Sic longinqua iuvant? Felix peregrinus ad astraIre potes saltu facili, contemnis an ipsum?Id minus est? An dum redeat iubileus et erransQuinquaginta vagis iterum sol flexibus orbesExpleat ac revehat quas nunc male perdimus horasExpectamus adhuc? Celi quicumque viator,Longum iter est, properat, tempus breve, Nulla futuriSolicitudo premat? Neu te mentita dolentumImpediat pietas, affusam in limine matremDespice, nec teneri moveant te dulcia natiOscula, grandevum fugiens sine flere parentemEt sine ventus agat suspiria tristis amici:Non nate seu forma virens, seu nubilis etas,Non germanus amans, trepide non verba sororis,Candida nec blando teneat te murmure coniunx.Cunta tibi calcanda simul, pulcerrima mercesProposita est. Sed quem moneo? Iam letus amataRespiciensque in terga nichil te proripis ede:Fervida devotum rapuit iam dextra bacillumPerque salutantum tacitus petis agmina Romam.Me ne oro comitem refugis? Comes esse volentiInstitui meliore via. Iam mundus et omneQued placuit iuveni, domita vix carne, valete.

Eloquii splendor, latie spes altera lingue,Clare Maro, tanta quem felix Mantua proleRomanum genuisse decus per secula gaudet,Quis te terrarum tractus quotus arcet AverniCirculus? An raucam citharam tibi fuscus ApolloPercutit et nigre contexunt verba sorores,An pius Elysiam permulces carmine silvamTartareumque Elicona colis, pulcerrime vatum,Et simul unanimis tecum spatiatur HomerusSolivagique canunt Phebum per prata poeteOrpheus ac reliqui, nisi quos violenta relegatMors propria conscita manu sevique ministriObsequio. Qualis Lucanum in fata volentemImpulit, arterias medico dedit ille cruentoSupplicii graviore metu mortisque pudende,Sic sua Lucretium mors abstulit, ac ferus ardorLonge aliis, ut fama, locis habitare coegit.Qui tibi nunc igitur comites, que vita libenterAudierim, quantum vero tua somnia distentEt vagus Eneas portaque emissus eburna,An potius celi regio tranquilla beatosExcipit ingeniisque arrident astra serenisPost stigios raptus spoliataque tartara summiRegis ad adventum, magno certamine victorImpia qui pressit stigmatis limina plantisStigmatisque potens eterna repagula palmisFregit et horrisono convulsit cardine valvas?Hec ego nosse velim: tu, mundo siqua silentiUmbra recens nostra veniet tibi forsan ab ora,Quis tria cara tibi loca nunc totidemque libellosExitus excipiat, nostris simul accipe verbis.Parthenope infelix rapto gemit orba RobertoMultorumque dies annorum substulit unusProspera, nunc dubiis pendet plebs anxia fatisInnocuamque promunt paucorum crimina turbam.Optima finitimo quatitur sine fine tumultuMantua, magnanimis ducibus sed fulta recusatInvicta cervice iugum, civilibus usaIlla quidem dominis, externi nescia regni.Hic tibi composui que perlegis, otia nactusRuris amica tui, quonam vagus avia calleFusca sequi, quibus in pratis errare soleresAssidue mecum volvens, quam fluminis oram,Que curvi secreta lacus, quas arboris umbras,Quas nemorum latebras collisque sedilia parviAmbieris, cuius fessus seu cespitis herbamPresseris accubitu, seu ripam fontis ameni:Atque ea presentem michi te spectacula reddunt.Que patrie fortuna tue, pax quanta sepulcriAudisti. Quid Roma parens, hoc querere noli,Hoc melius nescire puta. Melioribus auremErgo adhibe et rerum successus disce tuarum:Titirus ut tenuem senior iam perflat avenam,Quadrifido cultu tuus ut resplendet agellus,Ut tuus Eneas vivit totumque per orbemEt placet et canitur, tanto quem ad sidera nisuTollere conanti mors obstitit, invida magnisPrincipiis. Miserum Eneam iam summa premebantFata manu iamque ore tuo damnatus abibatArsurusque iterum; pietas augusta secundisEripuit flammis, quam non morientis amiciDeiecti movere animi, meritoque supremasContempsisse preces evo laudabitur omni.Eternum, dilecte, vale, nostrosque rogatusMeonium ascreumque senes salvere iubeto.

Fama quidem nostras iam dudum vexit ad auresMagnifici titulos et monumenta loci;Munera nec Cereris tantum vel dona Liei<[...]>Frondosumque nemus passimque in vallibus imisHac illac domitos indomitosque greges,Aut simul auratis habitatas piscibus undasAntraque nympharum concelebrata choris;Sed maiora canit patrie preconia vestreSeminaque immensis uberiora bonis.Illa michi tellus placeat que ferre virorumEgregiam segetem celitus aucta solet.Ingentes tulit hec animas. Quis laudibus equisNomina clara ducum tollat ad astra cane<n>s?Hinc etiam illustres calamo florente poetasVidimus emeritam nectere fronde comam.Mantua preclaro quantum confidit alumpno,Corduba vel Sulmo civibus altisonis,Urbs tua tam celsum, quem protulit ipsa, CatullumSuspicit et summis comparat ingeniis.Nunc tamen et lauri mirtusque hedereque silenturSacraque temporibus debita vitta tuis.Hec tacitus <dixi>, non eloquar: omnis aput meCesset adulandi mens inhonesta viro.Sed ceptam ad patrie laudem et fecunda revertorGramina, que vester nutrit amenus ager.Neve quis id falso famam putet ore locutamMeque renarrantem vulgus inane sequi,Ex locuplete domo generosos suscipe testes:Nomina pretereo, nam tibi nota reor.Est vetus historie series, sed nostra recurritSecula dinumerans anxia cura retro.Gallia cum populis gravidam iam solveret alvum,<[...]>Diverso celi tractu confinia mundiUltima complevit gentibus innumeris.Hos Asyam tenuisse ferunt et litus Eoum,Excipit hos patulo Grecia blanda sinu,Hospitaque hos operit rigidis Hyspania tectisNomina permiscens mox aliena suis.At quos Hesperie sors in regione TegeaExposuit, vestris invaluere iugis,Quique nives gelidas glaciemve atque horrida ReniMurmura pertulerant asperiore situ,Lene solum, puros latices auramque sereniEtheris experti, constupuere animisVinaque laturos, que nondum noverat Arthos,In patriam certos mittere cura fuit.Ille liquor subita rapuit dulcedine mentesEt blandum inflexit barbara corda bonum.Linquere mox terram sterilem tribulosque ferentemEt placitum est cunctis Itala rura sequi.Ergo iter Italiam versus collesque vinososTranstulit affectus, nec gravis ille labor.Hos Mediolanum, celebrem modo viribus urbem,Veronamque tuam constat habere patres.Sat fuit hoc magnum indicium telluris opimeSedibus antiquis elicuisse viros.Hec michi fortassis prius ignorata putastiExilioque acies consenuisse meas.Sic vobis ignara Deus dat pectora veri,Sic procul a vestro labitur orbe dies:Simus et Ausonia quamvis tellure remoti,Cor tamen est illic, corpore quicquid agam.Verum ego nunc video quo sim progressus et ultraAuferor ac culpe blandior ipse mee<[...][...]>Talia si nequeo, reddam tibi plura profecto:Vinceris hoc uno, cetera victor habe.Vilibus ex multis preciosus surgit acervus:Tale fit ex tanto nobiliusque redit,Pensaturque auro stipule vis ampla. Quid auroCarius aut stipula vilius esse potest?Procedo, iuvenemque tuum, qui multa magistriSigna refert, alacri fronte — quod ipse iubes —Artius et geminis animi complectimur ulnis.Est sibi sub nostro pectore parta domus.Hunc michi longus amor meritumque et gloria patrisNec semel in dubiis cognita pura fides,Hunc manus apta graves hominum compescere curasEt non vulgaris spiritus ore micans,Hunc michi preterea tua dulcis epystola carumEfficit et stimulos ingeminat lateri.Que dum se variis redimita coloribus effert,Compulit ut legerem terque quaterque libens;Mulsissetque animum, nisi quod sub fine relegiVerteret in dubium quod michi mentis erat.Nam quod nostra foro volitent nova carmina vestroEt iuvat et vereor ne nimis alta petant.Non ego ventosam Rodani transcendere ripamSperavi —fateor — nec procul illa legi.Hiis, ubi celicole longe michi tedia viteSanxerunt, satis est me resonare locis.Hic nocet ingenio celi inclementia nostroEt vulgi strepitus ambicione fremens.Premia Pieridum ac titulos plausumque theatriAptatum Grais vatibus ac LatiisInvidisse meo gaudet fortuna labori,Quamquam ea despiciens ad meliora feror.Undique per vicos miseris lassata querelisAgmina conspicies, pondere pressa gravi.In partes minimas tenuem proscindere nummumGloria multorum est precipuumque decus.Cernimus exiguo viventes querere multaCustodesque auro succubuisse suo.Ingratum heredem studio dum tollat avaro,Hic vigilat demens et sibi semper inops.Hic predulce manu rigidas tractare securesDum putat et fasces pondus habere negat,Mane vagus populi rapitur per limina, seroAd trepidas noctes pervigilesque redit.Alter inexpletum siciens et torvus honoriImminet et vetitum post dyadema gemit.Hec inter, vacuum curis, Helicona videreFonteque Castalio tingere labra, puta,Non vacat: impellunt alio nos turbine ventiEt vehimur rapidum qua tulit estus iter.Nitimur interdum, per tot fluitancia mundiSi liceat stabiles equora ferre gradus,Si quis agat tremulam per summa cacumina cymbamImmotus pelago monstra nec ulla pave<n>s.Ante igitur tutum est quam puppis victa fatiscatFlectere sollicito carbasa fessa pedeSecurumque procul quam primum attingere portum,Turbida terribili dum furit unda Notho.Hoc meditor, si forte Deus miserator apertumPandat iter nec se deneget ipse ducem.Est fuga pre manibus michi iam tacitusque recessusMolior — id paucis insinuasse velim,Tu tamen ex paucis —; et, si fortuna secundetConsiliumque regat quod modo mente tegoUt fugiam mundum, ne me prior ille relinquatNeu michi postremum dixerit ante 'vale',Spero quod ingenio magnum locus alter inhertiCalcar erit, pennas et dabit ille novas.Floridiora equidem tunc carmina nostra videbis.Interea tamen hec qualiacunque legeIgnoscenda tibi; nam libera musa quietumTempus habere cupit, quod michi fata negant.Si quicquam Ytalie visurum litora posthacScribere contigerit, tu prius hospes eris.