Newolnyk

Poświata.Dumy moji mołodiji,Ponuriji dity!I wy mene pokynuły!…Pustku natopytyNema komu… Ostaw sia ja,Ta ne syrotoju,A z toboju, mołodoju,Raju mij, pokoju,Moja zore doświtniaja,Jedynaja dumoPreczystaja! Ty witajesz,Jak u toho NumyTaja nimfa Egeryja!Tak ty, moja zore,Prosyjajesz nado mnoju,Niby zahoworysz,

Uśmichnesz sia. Dywlu sia ja —Niczoho ne baczu.Prokynu sia — serce płacze,I oczy zapłaczut’.Spasybi, zirońko!MynajeNejasnyj deń mij, wże smerkaje.Nad hołowoju wże neseSwoju nekłepanuju kosuKosar nepewnyj; mowczky skosyt’;A tam — i slid mij zaneseChołodnyj witer. Wse mynaje!…Zhadajesz może, mołoduju,Wyłytu slozamyMoju dumu, i tychymy,Tychymy riczamyProhoworysz: „ja lubyłaJoho na sim świti,J na tim świti lubyty mu…“O mij tychyj świte,Moja zore weczirniaja!Ja budu witatyKoło tebe, i za tebeHospoda błahaty!

I.Toj błukaje za morjamy,Swit perechożaje,Doli, dołeńky szukaje:Nemaje, nemaje,

Mow umerła! A toj rwet’ sia:Z usijej i syłyZa dołeju… ot-ot dohnaw,I — bebech w mohyłu!A w ynszoho siromachyNi chaty ni pola,Tilko torba; a z torbynyWyhladaje dola,Mow dytynka; a win jijiŁaje prokłynajeI za czwertku zakładaje, —Ni, ne pokydaje!Jak repiach toj, uczepyt’ siaZa łatani poły,Taj zbyraje kołosoczkyNa czużomu poli;A tam — snopy, a tam skyrty,A tam — u pałatachSydyt’ sobi siromacha,Mow u swojij chati.Takaja to dola taja, —Chocz i ne szukajte;Koho schocze, sama najde,U kołysci najde —Szcze na Ukrajini wesełiI wolniji pyszałyś sełaTohdi, jak prawedno żyłyStaryj kozak i ditok dwoje.Szcze za Het’manszczyny starojiDawno se dijałoś kołyś.Tak koło południa, w nedilu,Ta na Zełenych szcze j światkach,Pid chatoju w soroczci biłij

Sydiw, z banduroju w rukach,Staryj kozak.— „I tak, i siak!“Staryj mirkuje, rozmowlaje…„I treba b“, każe „j trochy szkoda!A treba bude; dwa-try hodyNechaj po świtu pohulajeTa sam swojeji poszukaje,Jak ja szukaw kołyś… Jaryno!A de Stepan?“ — „A on pid tynom,Nenacze wkopanyj stoit’!“— „A ja j ne baczu! A idit’Łyszeń siudy, ta jdit’ oboje!A nute, dity, ottakoji!“I wdaryw po strunach.Staryj hraje, a JarynaZ Stepanom tanciuje;Staryj hraje, prymowlaje,Nohamy tupciuje:„Jak by meni łycha ta łycha.Jak by meni swekriwońka tycha,Jak by meni czołowik mołodyj,Do druhoji ne chodyw, ne lubyw!Oj hop, czyky-czyky!Ta czerwoni czerewyky,Ta troistiji muzyky;Od wika do wikaJa lubyłab czołowika!Oj hop! zachodywś,Zrobyw chatu, ożenywś,I picz zatopywI weczerjat’ nawaryw.— A nu, dity, ottakoji!“

I staryj pidniaw sia:Jak udaryt’, jak uszkwaryt’,Aż u boky wziaw sia!„Czy tak, czy ne tak,Urodyw sia pasternak,A petruszkuKryszy w juszku,Bude smak, bude smak!Oj tak, taky tak,Ożenyw sia kozak;Kupyw chatuI kimnatu,Taj potiah u bajrak.— Ni, ne ta wże! pidtoptałaśStara moja syła;Utomyw sia. A se wse wyTak rozworuszyły.O, bodaj was! Szczo-to lita!Ni wże, ne do-ładu…Mynuło sia. Idy łyszeńPołudnuwat’ łahod’;Hulajuczy, jak toj kazaw,Szmatok chliba zjisty.Idyż doniu! — A ty, synu,Posłuchajesz wisty.Sidaj łyszeń! Jak ubyłyTwoho bat’ka JwanaW Szlachetczyni, to ty szcze buwMałeńkym, Stepane,Szcze j ne łazyw.“ — „To ja ne syn?Ja czużyj wam, tatu?“ —— „Ta ne czużyj! striwaj łyszeń!Ot, umerła j maty,

Taky twoja, a ja j każuPokijnij Maryni,Mojij żinci: A szczo? każu,Woźmem za dytynu —Tebe-b otse? — Dobre, każePokijna Maryna:Czomu ne wziat’? — Wziały tebeMy, ta j sparuwałyZ Jarynoczkoju do kupy.A teper ostałośOś-szczo robyt’: ty na liti,I Jaryna zrije,Treba bude ludej szukat’Ta szczo — nebud’ dijat’.Jak ty skażesz?“ — „Ja ne znaju.Bo ja dumaw… teje…“— „Szczo Jaryna sestra tobi?A wono — ne teje;Wono prosto: lubite sia,Ta j z Bohom do szlubu!A poky szczo, treba budeI na czużi ludePodywytyś, jak tam żywut’:Czy orjut’,Czy na neoranomu sijut’,I prosto żnut’I nemołoczene wijut’,Ta jak i melut’ i jidiat’ —Wse treba znat’.Tak ot-jak, druże; treba w ludyNa rik na dwa pityU najmyty;Tohdi j pobaczymo, szczo bude.

Bo chto ne wmije zarobyt’,To toj ne wmity-me j pożyt’.Ne dumaj! Koły choczesz znat’,De łuczsze łychom torhuwat’,Idy ty w Sicz! Jak Boh pomoże,Tam najisy sia wsich chlibiw;Ja jich czymało popojiw:I dosi nudno, jak zhadaju!Koły zdobudesz, prynesesz;A koły zhubysz, pożyweszMoje dobro! Ta chocz zwyczajuKozaćkoho naberesz siaTa pobaczysz świta,Ne takoho, jak u bursi,A żywi mysliteZ towarystwom proczytajesz,Ta po mołodeczyBudesz Bohu mołyty sia,A ne po czerneczyCharamarkat’. Ottak, synu!Pomoływszyś Bohu,Osidłajesz bułanoho,Ta j hajda w dorohu!Chodim łyszeń połudnuwat’.Czy ty wże, Jaryno,Zmajstruwała nam szczo-nebud’?Ottake-to, synu!…“— „Uże, tatoczku!“ ozwałaśIz chaty Jaryna.

II.Ne jist’ sia, ne pjet’ sia, i serce ne bjet’ sia,I oczy ne baczat’, ne czut’ hołowy,Nenacze nemaje, niby ne żywyj:Zamist’ szmatka chliba, za kuchol beret’ sia.Dywyt, sia Jaryna ta nyszkom śmijet’ sia.— „Szczo se jomu stałoś? Ni jisty, ni pyt',Niczoho ne chocze! Czy ne zanedużaw? —Bratiku Stepane! Szczo w tebe bołyt’?“Jaryna pytaje. Staromu bajduże,Niby-to i ne czuje. — „Czy żat’, czy ne żat,A sijaty treba!“ staryj promowlaje,Niby-to do sebe. „A numo wstawat’,Do weczerni może szcze poszkandybaju.A ty, Stepane, lażesz spat’,Bo zawtra rano treba wstat’Ta konia sidłat’.“— „Stepanoczku, hołubczyku!Czoho se ty płaczesz?Uśmichny sia, podywy sia!Chyba ty ne baczysz,Szczo j ja płaczu? Rozserdyw siaBoh znaje na koho,Ta j zo mnoju ne howoryt’.Uteczu, jej Bohy,Ta j schowajuś u burjani…Skaży bo, Stepane!Może j sprawdi nezdużajesz?Ja zilla dostanu,Ja pobiżu za baboju…Może se z prystritu?“— „Ni, Jaryno, moje serce,

Mij rożewyj kwite!…Ja ne brat tobi Jaryno!Ja zawtra pokynuTebe j bat’ka, na czużyniDe-nebud’ zahynu;A ty mene j ne zhadajesz —Zabudesz, Jaryno,Swoho brata!“ — „Schameny sia!Jej-Bohu, z prystritu!Ja ne sestra? chtoż otse ja?O Boże mij, świte!Szczo-tut dijat’? Bat’ka nema,A win zanedużawTa szcze j umre. O Boże mij!A jomu j bajduże,Mow śmijet’-sia. Stepanoczku!Chyba ty ne znajesz,Szczo bez tebe i tatoczkaI mene ne stane?“— „Ni, Jaryno, ja ne kynu,A tilko pojiduNedałeko. A na toj rikJa do was pryjiduZ starostamy, za tobojuTa za rusznykamy.Czy podajesz?“ — „Ta cur tobiZ tymy starostamy!Szcze j żartuje!“ — „Ne żartujuJej Bohu, Jaryno,Ne żartuju!“ — „To se j sprawdiTy zawtra pokyneszMene j bat’ka? Ne żartujesz?Skaży bo Stepane!

Chyba j sprawdi ne sestra ja?— „Ni, moje kochannia,Moje serce!“ — „Boże ż ty mij!Czomu ja ne znała?Buła b tebe ne lubyłaI ne ciłuwała…Oj, oj, sorom! Het’ od mene!Pusty mene! Baczysz,Jakyj dobryj! Ta pusty bo!Jej-Bohu, zapłaczu…“I zapłakała Jaryna,Jak taja dytyna,I kriź slozy promowlała:„Pokyne! pokyne!“

Jak toj jawir nad wodojuStepan pochyływ sia,Szczyri slozy kozaćkijiW serci zapekły sia,Mow u pekli. A JarynaTo kłene, to prosyt’,To zamowkne, podywyt’ sia,I znow zahołosyt’.Ne zczuły sia, jak smerkło sia;I sestru i brata,Niby skowanych do-kupy,Zastaw bat’ko w chati.I świt nastaw, a JaryniNe spyt’ sia, rydaje.Uże Stepan iz krynyciKonia napuwaje;J wona z widramy pobihłaNiby za wodoju

Do krynyci. A tym czasomZaporożśku zbrojuStaryj wynis iz komory;Dyvyt’ sia, radije,Prymirjaje, niby znowuStaryj mołodije.Ta j zapłakaw. — „Zbroje moja,Zbroje zołotaja!Lita moji mołodiji,Syło mołodaja!Posłuży, moja ty zbroje,Mołodij szcze syli,Posłuży jomu tak szczyro,Jak meni służyła!“

Wernuły sia od krynyci,I Stepan sidłajeKonia, swoho towarysza,J żupan nadiwaje.Ta płaczut’ oboje.I szabluka, mow hadiuka,J ratyszcze-driuczyna,I samopał semypiadnyjPowys za płeczyma.Aż zomliła, jak uzriła;I staryj zapłakaw,Jak pobaczyw na konewiTakoho junaka.Wede konia za powodyTa płacze Jaryna;Staryj bat’ko ide rjadom,Nauczaje syna:Jak u wijśku probuwaty,

Starszych szanuwaty,Towarystwo poważaty,W tabor ne chowatyś.„Nechaj tebe Boh zastupyt’!“Jak za sełom stały,Skazaw bat’ko, ta wsi trojeRazom zarydały.

Stepan huknuw, i kurjawaSzlachom pidniała sia.— „Ne bary sia, mij synoczku!Szwydcze powertaj sia!“Skazaw staryj. A Jaryna,Mow taja jałynaPry dołyni, pochyłyłaś.Mowczała Jaryna,Tilko slozy utyraje,Na szlach pohladaje:Iz kurjawy szczoś wyhlaneI znow propadaje;Niby szapka czerez połeKotyt’ sia, czornije,Propadaje, moszeczkojuTilko-tilko mrije,Ta j propało. Dowho, dowhoStojała JarynaTa dywyłaś, czy ne wyrneZnowu komaszynaIz kurjawy. Ne wyrnuła,Propała. I znowuZapłakała JarynoczkaTa j piszła do-domu.

III.Mynajut’ dni, mynaje lito;Nastała osin, szełestyt’Pożowkłe łystia. Mow ubytyj,Staryj pid chatoju sydyt’:Doczka nezdużaje Jaryna,Joho jedynaja dytyna,Pokynut’ chocze! Z kym dożyt’,Dobyty wiku wikowoho?Zhadaw Stepana mołodoho,Zhadaw swoi błahi lita,Zhadaw — ta j nyszeczkom zapłakawBahatyj sywyj syrota.— „W Twojich rukach wse na świti,Twoja wsiudy wola!Nechaj bude tak, jak choczesz —Taka moja dola!“Staryj wymowyw i nyszkomBohu pomoływ sia,Taj piszow sobi z pid chatyI w sadok popliw sia.

I barwinkom, i rutoju,I rjastom kwitczajeWesna zemlu, mow diwczynuW zełenomu haji:I soneczko sered nebaOpynyłoś, stało,Mow żenych toj mołoduju,Zemlu ohladało.I Jaryna wyjszła z chatyNa swit bożyj hlanut’.

Łedwe wyjszła; uśmichnet’ sia,To pide, to stane,Rozhladaje, dywujet’ sia,Ta lubo, ta tycho,Niby wczora narodyłaś…A luteje łychoW samim sercy woruchnułośI świt zapałyło.Jak byłyna pidkoszena,Jaryna schyłyłaś;Jak z kwitoczky rosa w ranci,Slozy połyły sia.Odużała Jarynoczka.Idut’ lude w KyjiwTa w Poczajiw pomołytyśI wona jde z nymy.U Kyjewi wełykomuWsich światych błahała;U Meżyhorśkoho SpasaTryczy pryczaszczałaś;U Poczajewi światomuRadyła — mołyłaś,Szczob Stepan toj, dola taja,Jij chocza prysnyłaś.Ne prysnyłaś!… Wernuła sia.Znowu zabiliłaZyma biła. Za zymojuZnow zazełeniłaWesna boża.Wyjszła z chatyNa świt dywuwatyśJarynoczka, ta ne BohaSwiatoho błahaty,

A nyszczeczkom u worożkyPro joho spytaty.I worożka worożyła,Prystrit zamowlała,Tałan — dolu ta wesillaZ wosku wyływała.— „On baczysz? kiń osidłanyjTupaje nohojuPid kozakom; a on-de jdeDiduś z borodojuAż do kolin. Oto hroszi;Jak by dohadaw siaKozak ottoj zlakat’ dida…Zlakaw! — ta j schowaw siaZa mohyłu, liczyt’ hroszi…A on znowu szlachomKozak ide, niby stareć:To, bacz, rady strachu,Szczob Lachy abo Tatary,Czasom ne spitkały.“I radeseńka JarynaDo-domu wertałaś.

IV.Uże tretij i czetwertyjI piatyj mynajeNemałyj rik, a StepanaNemaje, nemaje!I steżeczka — doriżeczka,Jarom ta horojuUtoptana do worożky,

Porosła trawoju.Nema joho! U czernyciKosu rozplitajeBeztałanna; koło nejiPadaje, błahajeStaryj bat’ko, chocz liteczko,Chocz Petra diżdaty,Chocz Zełenoji nedili…Diżdałyś, i chatuUkwitczały harneseńko,I w soroczkach biłychNeweseli, mow syroty,Pid chatoju siły.Sydiat’ sobi ta sumujut’Słuchajut’ — szczoś hrajeMow na kobzi, na ułyci,I niby spiwaje…

DUMA.„U nedilu w ranci ranoSynie more hrało;Towarystwo koszowohoNa radi prochało:„Błahosłowy, otamane,Bajdaky spuskaty,Ta za Tender pohulaty,Turka poszukaty.“

„Czajky j bajdaky spuskały,Harmatamy resztuwały,Z Dniprowoho hirła szyrokoho wypływały.

Sered noczy temnojiNa mori syniomuZa ostrowom Tenderom potopały, propadały…Odyn potopaje,Druhyj wyrynaje,Kozactwu-towarystwu iz synioji chwyli rukoju machajeI zyczno hukaje:Nechaj wam, panowe towarystwo, Boh dopomahaje!“I w synij chwyli potopaje, propadaje…Tilko try czajky, sława Bohu,Otamana kurinnoho,Syroty Stepana mołodoho,Synie more ne wtopyło,A w turećku zemlu aharjańskuBez kormył prybyło.Tohdi syrotu Stepana,Kozaka łejstrowoho,Otamana mołodoho,Turky-janyczary łowyły,Z harmaty hrymały,W kajdany kuwały,W tiażkuju newolu zawdawały…Oj Spase nasz Meżyhorśkyj,Czudotwornyj Spase!I lutomu worohowiNe dopusty wpastyW turećku zemlu, w tiażkuju newolu!Tam kajdany po try pudy,Otamanam — po czotyry…I świta bożoho ne baczat’, ne znajut’Pid zemłeju kamiń łamajut’,

Bez spowidy światoji umyrajut’,Jak sobaky zdychajut’.„I zhadaw syrota Stepan w newoliSwoju dałeku Ukrajinu,Neridnoho bat’ka staroho,I konyka woronoho,I neridnuju sestru Jarynu…Płacze, rydaje,Do Boha ruky zdijmaje,Kajdany łamaje,Wtikaje na wolnuju wolu…Uże na tretiomu poliTurky-janyczary dohnały,Do stowpa wiazały,Oczy wyjmały,Harjaczym zalizom wypikały,W kajdany kuwały,W tiurmu posadyłyTaj zamuruwały…“

V.Ottak na ułyci, pid tynom,Szcze mołodyj kobzar stojawI pro newolnyka spiwaw.Za tynom słuchała Jaryna,I ne dosłuchała — upała,— „Stepanoczku! Stepanoczku!“Kryczała, rydała:„Stepanoczku, moje serce!De-ż se ty baryw sia?Tatu! Tatu! idit’ siudy,

Idit’, podywit’, sia!“Pryjszow staryj, rozhladaje,I swoho StepanaNe piznaje: take z johoZrobyły kajdany!— „Synu ty mij beztałannyj!Moja ty dytyno!De ty w świti pohybajesz?Synu mij jedynyj.“Płacze staryj ta rydaje,J Stepan slipyj płacze,Newydiuszczymy oczymaMow sonce pobaczyw.I berut’ joho pid rukuI wedut’ u chatu,I wytaje JarynoczkaMow ridnoho brata;I hołowu jomu zmyłaI nohy umyła,I w soroczci tonkij, biłijZa stił posadyła;Hoduwała, napuwała,Położyła spatyU kimnati, — i tycheńkoWyjszła z bat’kom z chaty.Czerez tyżdeń bez starostiwZa Stepana swataStaryj swoju Jarynoczku, —I Jaryna w chati…— „Ni, ne treba, mij tatoczku,Ne treba Jaryno!“Stepan każe: „Ja zahynuw,Na wiky zahynuw!

Za-szczo ż swoji mołodijiTy lita pohubyszZa kalikoju, Jaryno?…Naśmijut’ sia lude,I Boh światyj pokaraje,I prożene doluZ siji chaty wesełojiNa czużeje połe.Ni, Jaryno! Boh ne kyneI znajde drużynu;A ja pidu w Zaporożża:Tam ja ne zahynu, —Nahodujut’.“— „Ni Stepane,Moja ty dytyno!I Hospod’ tebe pokyne,Jak ty nas pokynesz.Ostawaj sia, Stepanoczku!Koły ne chocz bratyś,To tak budesz: ja — sestroju,A ty budesz bratom,I dit’my jomu oboje,Bat’kowi staromu.Ne jdy od nas znowu!Ne pokynesz?…“ — „Ni, Jaryno!“I Stepan ostaw sia.Zradiw staryj mow małeńkyjAż za kobzu wziaw sia;Chotiw wszwaryt’ metełyciuZ usijeji syły,Ta ne wszkwaryw…Pid chatojuUsi troje siły.

„Rozkaży ż ty nam, Stepane,Pro swoju nedolu;Bo j ja taky hulaw kołyśW turećkij newoli.“— „Otoż mene, wże slipoho,Na świt wypuskałyZ towarystwom. TowarystwoNa Sicz prjamuwałoI mene wziało z soboju,I czerez BałkanyProstały my w UkrajinuWolnymy nohamy.A na tychomu DunajuNas perebihajut’Siczowyky-ZaporożciI w Sicz zawertajut’…I rozkazujut’ i płaczut’,Jak Sicz rujnuwały,Jak Moskali sribło-złotoI świczy zabrałyU Pokrowy; jak kozakyW-noczi utikały,I na tychomu DunajuNowym Koszem stały;Jak carycia po KyjewuZ Neczosom chodyła,I meżyhorśkoho SpasaW noczi zapałyła,I po Dnipru u zołotijGaleri hulała,Na pożar toj pohladała,Nyszkom uśmichałaś;I jak stepy zaporożśkiTohdi podiłyły,

I panam na UkrajiniLud zakripostyły…Jak Kyryło z starszynamyPudrom obsypałyśI w caryci, mow sobaky,Patynky łyzały.Ottak, tatu! Ja szczasływyj,Szczo oczej ne maju,Szczo niczoho toho w świtiNe baczu j ne znaju…Lachy buły, use wziały,Krow powypywały,A Moskali i świt bożyjW puta zakuwały.„Ottake-to! Tiażko, tatu,Iz naszoji chatyDo Turczyna pohanohoW susidy prochatyś!Teper, każut’, w SłobodziejiOstanky zbyrajeHołowałyj, ta na KubańChłopciw pidmowlaje..Nechaj jomu Boh pomoże!A szczo z toho bude —Swiatyj znaje! Poczujemo.Szczo roskażut’ lude.“Ottak wony szczo deń bożyjU dwoch rozmowlałyDo piwnoczy, a JarynaHospodarjuwała,Ta światych ottych błahała…Takyż ubłahała:Na wsejidnij u nedilu

Wona sparuwałaśZ slipym swojim…Takeje-toSkojiłoś na świti,Moji lubi diwczatoczka,Rożewiji kwity!Takeje-to! OdrużyłyśMoji mołodiji.Może wono j ne do ładu,Ta szczo maju dijat’,Koły take spodijałoś?Rik uże mynaje,Uże j druhyj. Z drużynojuJaryna hulajePo sadoczku. Staryj bat’koSydyt’ koło chaty,Ta wczyt’ wnuka puzanczykaCzołom oddawaty…

EPILOG.Otse i wsia moja duma…Ne zdywujte, lude!Te, szczo buło, mynuło siaI znowu ne bude.Mynuły sia moji slozy,Ne rwet’ sia, ne płaczePotoczene stare serce,I oczy ne baczat’Ni tychoji chatynoczkyW zabutomu kraju,Ni tychoji dołynoczky,

Ni temnoho haju;Ni diwczyny mołodojiJ małoji dytynyJa ne baczu szczasływoji:Wse płacze, wse hyne!I rad by ja schowaty sia,Ałe de? — ne znaju.Skriź neprawda, de ne hlanu,Skriź Hospoda łajut’.Serce wjane, zasychaje,Zamerzajut’ slozy…I wtomywś ja, odynokyj,Na samij dorozi.Ottake-to! Ne zdywujte,Szczo woronom krjaczu:Chmara sonce zastupyła,Ja świta ne baczu.Łedwe-łedwe o piwnocziSercem prozyraju,I nemoszcznu moju dumuNa świt posyłaju,Sciluszczoji j żywuszczojiWody poszukaty:Jak inkoły, to j pryneseI pokropyt’ w chati,I zaśwityt’ ohoń czystyj,I sumno i tychoRoskazuje pro wesilla,Zwertaje na łycho…Teper meni pro slipohoSyrotu kinczaje,Ałe jak dowesty kraju,I sama ne znaje:

Bo ne buło toho dywaMoże spokon-wiku,Szczob szczasływa buła żinkaZ slipym czołowikom.Otże stałoś take dywo!Hod, druhyj mynaje,Jak pobrałyś; a dywit’ sia —W kupoczci hulajut’Po sadoczku. Stary bat’koSydyt’ koło chatyTa wczyt’ wnuka małeńkohoCzołom oddawaty.