Pieśń IV

Czyj wzrok nie we łzach, czyja myśl bez chmury,Komu żal świata piękności nie mroczy,Dziśby go, dzisiaj, ze szczytów téj góryU stóp jéj obraz zachwycał uroczy!Te z niebem w dali zlane wod lazury,Zielone brzegi — i na wod przezroczyRozsiane wyspy — wszystko się uśmiécha,Wszystko rozkwita, i wonią oddycha!Bo to jest jeden z tych cudnych wieczorów,Co po dniach burzy kraszą nieba wschodnie,Gdy słońce, dziennych dokonawszy torów,W promiennym wieńcu tęczowych kolorów,Złote zachodu podwoje odmyka:I nim w nie wstąpi, spokojnie, łagodnie,Lśni łzawym blaskiem — jak wzrok pokutnika,Gdy wszystkie życia burzliwego winyObmywszy żalem ostatniéj godziny,

Żegna świat okiem przez łzy rozrzewnienia,A w niém już świta pierwszy blask zbawienia.

Cisza wokoło; — wiatr, co w takiéj sileSzumiąc po gajach Kermańskich się dąsał,I najdojrzalsze, najsłodsze daktyleNa ucztę biednym pielgrzymom otrząsał,Umilkł — i ledwo ciche muśnie fale,Co się tak mienią w różanéj pogodzie,Jakby się wszystkie perły i korale,Co leżą na dnie, rozpłynęły w wodzie.A wkoło wyspy, palmami zielone,Na tle przejrzystéj fali wyglądają,Jak na powietrzu czarem zawieszoneRajskie te sady, gdzie Peri mieszkają. —

Lecz próżno wszystkie te cuda obrazuPrzed okiem Hildy błysnęły od razu,Skoro zasłonę odjęto z jéj czoła: —Wzrok jéj zalśniony nic widzieć nie zdoła.I przerażona — jak ci, co na chwilęNagle w swéj ciemnéj zbudzeni mogile,Ujrzą nad sobą iskrzący wzrok obuStrasznych Aniołów, Zwiedzicieli grobu —Z dziką rozpaczą spójrzała dokołaNa tłum swych wrogów — by z lic ich i wzroku

Wyczytać choćby treść swego wyroku —I po nad nimi i sobą u góryUjrzała ruin czerniące się mury,Mroczne — jak gdyby cieniem swego zmierzchuJasnemu światu urągały z wierzchu. —

Ale napróżno w nadziei i trwodzeWygląda za tym, co ją w strasznéj drodzePokrzepiał głosem łagodnéj słodyczy;Próżno! — na nowo zniknął sen zwodniczy,Co jak zły Aniół żal jéj tylko draźni. —Dziś jéj, dziś jego potrzeba przyjaźni!…

Lecz ach! nieszczęsna! — jakiż hałas dzikiZabrzmiał, i echem o niebiosa bije? —Zdala radośne wzniosły się okrzyki:„Nasz wódz! nasz Hafed! niech żyje! niech żyje!“ —„Niech żyje!“ — bliższe głosy zawołały. —Idzie — krok jego powtarzają skały. —Idzie — już blizko… — Nieszczęsna dziewica!Tchu brak jéj w piersiach, ciemno przed oczyma —Wnet ją uderzy oczu błyskawica,Któréj najśmielszy Arab nie wytrzyma;Wnet nad nią zagrzmi głos dumny i srogi,Co gdy się ozwie w szykach Muzułmana,Całe się hufce rozpierzchają z trwogi,Jak na pustyni kupców karawana,Gdy wkoło źródła leżąc w nocnéj ciszy,Ryk spragnionego tygrysa posłyszy! —

Bez tchu, bez ruchu, wpół martwa z bojaźni,Z oczyma na dół, jako posąg stała:

Drżąc przed tym wzrokiem — co w jéj wyobraźniW téj chwili nad nią jak meteor pała;Czekając głosu — jak ten, co już słuchaRychło nań zabrzmi trąba Archanioła,I pomnąc grzechy, wie że próżna skrucha,Gdy hasło sądu strasznego zawoła!… —

Ale on milczy; — wkoło tylko zcichaBrzmią coraz daléj odchodzących kroki. —Poszli — on został; — słychać, jak oddycha.Lecz ach! okropność téj ciszy, téj zwłoki!… —A wtém! — o! zgrozo! — przybliżył się do niéj,Ujął jéj rękę — i ścisnął w swéj dłoni,I głos znajomy łagodnie zawołał:„Hildo!“ — nic więcéj wymówić nie zdołał.Lecz ach! to dosyć, dosyć! — z ust dziewicyKrzyk nagły wydał resztę tajemnicy.I drżąca z trwogi, z podziwu, z radości,Raz tylko wzniosła zapłonione skronie,Rzuciła tylko jeden wzrok miłości,By wnet łzy ukryć na kochanka łonie! —

Onże to, Hafed? — ów postrach rycerzy,On, co jak tygrys krew arabską pije;On, co gdy krzyknie, gdy wzrokiem uderzy,Głosem osłabi, spójrzeniem zabije:On, jéj kochanek? — piękny i łagodny,Jakim był w chwili piérwszego widzenia,Gdy na jéj myśli i senne marzeniaRzucił z swych oczu promień tak pogodny,Że mniema, Aniół przed nią się objawił,I jasność Niebios po sobie zostawił?

Są chwile w życiu — i ta jest z nich właśnie —Jak zabłysk słońca w zaćmie huraganu,Gdy dzień dokoła w chmurach piasku zgaśnie;Jak krzak murawy nad głębią wulkanu,Co się sam jeden na brzegu zniszczenia,Na zgorzeliskach życiem rozzielenia!O! takie chwile! — im głębsza ciemnicaPrzeszłość, i przyszłość, i los je otoczy:One tém jaśniéj, same w sobie świécą,Blask ich tém miléj rozwesela oczy! —

On nawet, Hafed! — choć wszystkie z koleiZgasły mu gwiazdy chwały i nadziei,Do zemsty nawet brak sił i sposobów:Kochany jego Iran obróconyW kraj pogorzelisk, lub pustynię grobów:On sam — niezgięty, lecz życiem znużony,Z orężem w ręku pory tylko czeka,By umrzeć śmiercią wielkiego człowieka: —W téj chwili jednak — bez trosk, bez zgryzoty,Niepomny losu, co się przed nim mroczy,Dzieląc kochanki niewinne pieszczoty,Patrząc w kochanki promieniste oczy:W których jéj miłość, tak szczera, tak tkliwa,Co sama ziemię z Niebem porównywa,Tęczą pociechy we łzach się maluje: —Ach! w téj on chwili uczuł i pojmuje,Jak jest gorącą iskra uniesienia,Co w burzy nieszczęść jak meteor pryśnie;Jak jest uroczą kropla upojenia,Co w łez puharze jak perła zabłyśnie! —

Cóż, że z téj iskry może grom wypadnie?Cóż, że w puharze jest trucizna na dnie? —I ona wzajem patrząc w jego oczy,Co jak dwie perły w jasnych wód przezroczy,Zwolna w jéj duszy coraz głębiéj toną:Patrząc w twarz, wielkiém uczuciem natchnioną:Nie pomni trwogi, smutku, i niewoli,Lub czuje tylko, jak nędzarz w uśpieniu,Gdy się w rozkoszném radując marzeniu,Śmieje się przez sen — łkając mimo woli! —

Mroczna ruina, w pośród któréj stali,Wielkim wyłomem patrzy w stronę fali,Co jak zwierciadło, jak niebo bez chmury,Jasna, błękitna, błyszczy u stóp góry. —Tłum drobnych łodzi, co dziś przez dzień całyW bezpiecznych portach lub na brzegu stały,Buja w zatoce — i choć wiatr nie sprzyja,Zmoczone żagle na masztach rozwija.Tak orły, dżdżysta gdy już przejdzie chmura,Susząc przed słońcem rozciągają pióra. —

Tłumne obłoki — choć już oko dzienneZdawana zasnęło za Larskiemi góry,One tak jeszcze ogniste, promienne —Że rzekłbyś, dzisiaj sam Aniół światłości,By wynagrodzić światu dzień ponury,Odchodząc do snu, z niezwykłéj szczodrości —Jak młody Sułtan najmilszego z gości —Przyodział Zachód szatą swéj purpury!

Terazto spójrzeć kochanków spójrzeniem!Pod niemi morze gra cichém westchnieniem,Nad niemi niebo goreje płomieniem! —Ach! a ich dusza, w zachwyceniu cała,Gra jak to morze, jak to niebo pała!…

Szczeliwa chwilo! — ubiegła zbyt chyża. —Zadrżała Hilda — noc coraz się zbliża:Coraz to węższa łuna na zachodzie,Coraz to szerszy krąg cieniu na wodzie,Coraz obłoki, lśniące barwą jasną,Jedne po drugich sinieją i gasną. —Bystro po niebie spojrzała wokoło,I nagle dłońmi zakrywając czoło:„To noc już! przebóg! — mój drogi! mój luby!„Uchodź ztąd, uchodź! — pół chwili nie zwlekaj! —„On przyjdzie w nocy — On pragnie twéj zguby —„On nie przebaczy! — Zguby swéj nie czekaj!„Uchodź! — O! Nieba! słyszysz? — to szczęk broni,„To echo kroków! — oni to już, oni! —„Uchodź, mój luby! uchodź, póki pora! —„Mówił, że w nocy… — choć noc nie nastała —„Lecz ja znam Jego! — wiém, jak zemstą pała —„Nie będzie nawet czekał do wieczora!…“ —I przerażona, bezprzytomna, zbladła,Łkając na piersi młodzieńca upadła.

— Biedna dziewico! — o! któż mi przebaczy„Te łzy, tę boleść, ten szał Jéj rozpaczy? —„Jam to odepchnął Jéj Anioła-stróża,„Jam Ją zaplątał w mojém przeznaczeniu! —

„Srogo mię ściga jakaś pomsta Boża!„Każde wnet szczęście gaśnie w mojém cieniu.„Los mój, jak powiew z Umarłego-Morza,„Kto nim raz westchnął, śmierć połknął we tchnieniu!… —„O! ja niebaczny! mógłżem się ośmielić,„Cień na Nią rzucić, los mój z Nią podzielić? —„Lecz czemuż, czemu na burzliwéj wodzie„Zbłąkane nasze spotkały się łodzie? —„Czemu, przysiągłszy — gdym śród krwi i tłoku„Obaczył z góry twe omdlone wdzięki,„I niewidomy stanąwszy przy boku,„Odwracał od nich ciosy zbójczéj ręki —„Czemu, przysiągłszy strzedz się twego wzroku,„By próżno wspólnéj nie powiększać męki:„Słaby nikczemnik! złamałem te śluby,„By cię pożegnać nad przepaścią zguby?… —„Ale się nie bój! nie drzyj, moja droga!„Łoskot co słyszysz, jest to szum strumieni.„Tu nas nie sięgnie moc żadnego wroga;„Tu, na tych skalach, nad światem wzniesieni,„Stoim bezpieczni — spokojni, jak w grobie!„A choćby ziemia i piekło złączone„Przyszły ostatnią wydrzeć nam zachronę:„Ty zaśnij śmiało! — ja czuwam przy tobie;„Gwiazd tych Anioły strzedz cię będą we śnie.„A skoro błyśnie porankowe zorze,„Powrócisz jutro…“ —— „Nie! — to być nie może!“ —Krzyknie dziewica — „jutro już niewcześnie!

„Ach! ty nie ujrzysz jutra, mój jedyny!„Lub uchodź zaraz! uchodź téj godziny! —„Jesteś zdradzony! — Nikczemny niecnota,„Który w te miejsca znał drogę tajemną —„Co? ty nie wierzysz? — przez gwiazdy nademną!„Prawdę ci mówię — zdradził cię dla złota!„Krew twoję przedał zemście Al-Hassana! —„Wierzaj mi, wierzaj! — On sam dzisiaj z rana,„Sam mi to mówił — i patrzał tak srogo,„Śmiał się tak dziko, żem drżała z przestrachu:„I tak gwałtownie wkrąg stąpał po gmachu,„Jakby twe piersi nadeptywał nogą! —„Ja nie wiedziałam, że on tobie groził,„Że straszny Hafed — jesteś ty, mój luby! —„Lecz strach o ciebie krew mi w sercu zmroził. —„Sam to Bóg może, nie chcąc twojéj zguby —„Tak! — Bóg mię zesłał dla twojéj przestrogi.„Nie gardź nią! — uchodź! — korzystaj z téj chwili! —„Zniszcz jeśli można — lub każ strzedz téj drogi! —„Lecz śpiesz się! śpiesz się! by jéj nie przebyli!“ —

Zimniéj niż wicher, co tchem jednym ścinaŹródła przed chwilą słońcem gorejące,Stokroć ach! zdrady braterskiéj nowinaZimniéj przeraża serca ufające!On tego doznał. — Jak rażony gromem,Z blademi usty, z okiem nieruchomém,Stał, bez oddechu, nie podnosząc głowy; —Rzekłbyś, zaklęty posąg marmurowy,

Co w skamieniałym Iszmonii grodzie,Skamieniał myśląc o strasznéj przygodzie.Lecz rychło wnętrzna minęła katusza —Wzniósł nagle czoło, i spójrzał — ze łzami.A w tém spojrzeniu wielka jego duszaWszystkiemi swemi błysła promieniami! —I nigdy nawet w dniach zwycięztw i chwały,Lot myśli jego nie szedł tak wysoko,Jak gdy w téj chwili, spokojny i śmiały,Z dumą ku gwiazdom wzniósł iskrzące oko,Jakby w nich hasła blizkich bojów witał,Lub pożądane przepowiednie czytał!

Przyszła więc, przyszła godzina męczeństwa!Ramienia jego Bóg już nie chce dłużéj.Dni jego dotąd śród niebezpieczeństwaPrzeszły i znikły — błyskawicą w burzy;Lecz śmierć za wiarę, na laurach zwycięztwa,Śmierć, jaką sobie serce jego wróży:Ta imię jego w przyszłych lat kolei,Rozpali w gwiazdę chwały i nadziei!…Góra ta, jego pomnik i grobowiec,Stać będzie święta przed ziomków oczyma;I z ziem dalekich nieznany wędrowiec,Poeta, rycerz, pod szatą pielgrzyma,

Przyjdą, na gruzach tych zwalisk usiędą,Przywiodą dzieci, i uczyć je będą:Jakim był Iran — jak cierpiał, jak słynął!Jakim był Hafed — jak walczył, jak zginął!I na téj skale, krwią jego oblanéj,Ukląkłszy razem nagiemi kolany,Każą im w obec ojczyzny i Boga,Zaprzysiądz zemstę pokoleniu wroga,Zaprzysiądz wzgardę wierze Muzułmanów:Póki w ich piersiach żywe serce bije,Dopóki piętno arabskich kajdanówW morzu arabskiéj krwi się nie obmyje!… —

Temi myślami wrzał w duszy młodzieniec,Tych myśli dumą tchnęły jego rysy.I nie radośniéj na męczeński wieniecSpoglądał niegdyś wielki Prorok Issy:Jak on w téj chwili, spojrzawszy ku Niebu,Patrzy z uśmiechem: gdzie od morskiéj strony,Blaskiem z ołtarza na wpół oświecony,Lśni stos wysoki — stos jego pogrzebu!Z suchych gałęzi i drzew tchnących wonią,Sam on go z braćmi własną złożył dłonią,Aby gdy chwila przeznaczeń uderzy,Gdy już ich zemstę zmoże przemoc wroga,

Tu z resztą wiernych wierze swéj rycerzy,Umrzeć na łonie swego Ognia-Boga.I każdy przysiągł, gdy nadziéja minie,Sam się we wspólnéj zagrzebać ruinie;I dla każdego stos, co go wyzwoliZ rąk nieprzyjaciół i z jarzma niewoli,Tak jest powabny, święty — jak to łoże,Na którém Prorok ich w latach dziecinnychUsnął na stosie — gdy Bóg, stróż niewinnych,Płomienie pod nim w kraśne zmienił róże!

Długo nań z trwogą patrzała dziewica:Zkad mu ta w oczach gniewu błyskawica?Zkąd ten płomienny rumieniec na twarzy? —Cóż on układa? co myśli? co marzy?Ach! czyliż jeszcze waha się i czeka,Gdy czas tak krótki, śmierć tak niedaleka?… —„O! mój Hafedzie!“ — i łzami zalana,Mówiąc to, przed nim padła na kolana —„O! mój Hafedzie! mój drogi, mój luby!„Jeśli mię kochasz, jak przysiągłeś nieraz —„Błagam jak Boga — teraz tylko, teraz,„Chciéj mię wysłuchać — nie pragnij swéj zguby!„Uchodź, uchodźmy! — ratunek w twéj mocy.„Łódź co nas tutaj przyniosła, wnet może —

„Daj tylko rozkaz! — pod zasłoną nocy,„Unieść nas znowu na szerokie morze.„Na Wschód, na Zachód — byle ztąd daleko —„Gdzie chcesz, gdzie każesz, pójdę z tobą wszędzie.„W burzach, w pustyniach, pod twoją opieką„Nic mię nie strwoży, nic smucić nie będzie!„Twój wzrok, twój uśmiech — ach! dosyć mi na tém;„Cały świat dla mnie będzie rajskim światem!„Pójdziem, osiądziem gdzie w kraju nieznanym,„Gdzie nie grzech kochać, ani być kochanym;„Lub gdy jest grzechem — gdziebyśmy przynamnie„Płakać go mogli, klęcząc obok siebie:„Ty do Allaha modliłbyś się za mnie.„Ja — do jakiego chcesz Boga, za ciebie!“ —

Słowa te z dzikiém rzekłszy obłąkaniem,Zwiesiła głowę, i z wstydu płakała,Łkając gwałtownie, jakby z każdém łkaniemStróna się życia w jéj piersiach zrywała.Gdy on! — on młody, on kochany tyle! —Któż go ob wini? — jeśli mu na chwilęZemsta, przysięga, zamiary i chęci,Sam Iran — wszystko wypadło z pamięci:Gdy najpiękniejszą, najmilszą, w rozpaczyU nóg swych widzi; — któż mu nie przebaczy?Jeśli blask nagły nadziei młodzieńczéjDuszę mu zalśnił, i jak łukiem tęczy,Jasnych dni pasmem w przyszłość jego strzelił —Dni najszczęśliwszych, gdyby je podzieliłZ tą, co tak kocha! — gdyby się ośmielił!… —

Nie! — łzy gorące, co po licu zbiegły,Gdy się ku lubéj, chcą ją podnieść, skłonił;Łzy tak mu nowe — one go ostrzegły,Jak mglisty obłok duszę mu przesłonił.Zadrżał — i dumnie spójrzawszy dokoła,Łzy te niemęzkie otarł z swego czoła.Jak ów, co rano wychodząc na boje,Ociera z rosy swój oręż i zbroję,Co je przyćmiła, lecz splamić nie zdoła. —

Lecz choć już słabość minęła niegodna,W stłumionym głosie i łzawéj źrenicyTchnie jeszcze czułość tak miękka, łagodna:Że w sercu tkliwéj, strwożonéj dziewicy,Nanowo słodka zakwitła otucha,Że go jéj prośba, jéj rada nakłoni:I cała w oku, patrzy nań i słucha,Gdy dłoń jéj wziąwszy, zcicha mówił do niéj:„Tak, moja luba! tak, otrzyj łzy twoje!„Wiém ja kraj jeden — nieznany, daleki,„Gdzie szczera miłość znajdzie swą nagrodę,„Gdzie wolno kochać! — tam ja cię powiodę —„Nie płacz! — tam będziem szczęśliwi oboje,„Będziem się wzajem kochali na wieki!“ —

Jeszcze nie zgadła, czy ta słodycz głosu,Czy jéj te słowa źle czy dobrze wróżą;

Gdy młodzian szybko zbliżył się do stosu,Gdzie zawieszoną widać konchę dużą.Zdjął ją, i zadął — a dźwięk jéj odgłosuZabrzmiał po skałach, jak piorun przed burzą:Jak piorun zabrzmiał w towarzyszów uchu. —Sam nawet Hafed, blady i bez ruchu,Drżał zda się z echem niknącém powoli.Straszne to hasło! każdy wié co znaczy —Znak umówiony trwogi i rozpaczy;Znak, że się zbliżył kres ich nędznéj doli,Że musi umrzeć — kto chce ujść niewoli! —Konchę tę sami, w lepszéj niegdyś chwili,Na swym pogrzebnym stosie zawiesili,By gdy czas przyjdzie, słyszał Iran całyOstatnie hasło męczeństwa i chwały;By dźwięk jéj straszny — jeśliby zasnęli —Nowych w Iranie obudził mścicieli. —

Przyszli na hasło, z oczyma ku ziemi,Przyszli rycerze, kroki powolnemi.Jakże ich mało, gdy w okrąg stanęli! —Cała to reszta tych synów Iranu,Tych sług ojczyzny, tych słońca czcicieli,Co tak niedawno na błoniach Kermanu,

Gdy przy trąb, bębnów, i cymbałów dźwięku,Czas na wojenném spędzali igrzysku:Goniąc do celu z długą spisą w ręku,Czuli nadzieję w jéj każdym połysku;Lub gdy się z wiatrem puścili w przegony —Długie, za końmi wiejące ogony,Sami na siodłach schyleni ku ziemi,Szaty ich wiatrem rozdęte nad niemi —Rzekłbyś, gdy rzędem lecieli po błoniach,Że Gieniusze na skrzydlatych koniach!

Jakże dziś różni! — ich smutek przeraża.Jak każdy blady! gdy promień z ołtarzaTwarz przechodzących z kolei oświecał.Jaka posępność w każdego spójrzeniu!Gdy święty ogień mijając w milczeniu,Każdy w nim swoje pochodnię rozniecał.A wszyscy milczą; — wódz jeden układaCo czynić mają: — a lepiéj niż słowy,Każdy mu wzrokiem tylko odpowiada,Że cierpieć, walczyć, i umrzeć gotowy! —

I była chwila uroczystéj ciszy,Śród któréj Hilda, z twarzą zadziwioną,Nic oprócz serca uderzeń nie słyszy,I patrzy z trwogą na milczące grono. —

Hafed rzekł słowo; — starsi z towarzyszy,Wyszli, i łoże okryte zasłoną,Liśćmi usłane, na znak jego dłoni,Niosąc w milczeniu, złożyli koło niéj.Zbliżył się Hafed z smutnemi oczyma,Sam ją umieścił na miękkiém posłaniu;Spójrzał — i patrzy; wziął jéj dłoń — i trzyma…Ach! to ściśnienie ręki przy rozstaniu!Ach! ten ostatni wzrok przy pożegnaniu!Gdy ten, co żegna, wié, co ono znaczy! —Wié — gdy wzrok zmruży, gdy dłoń puści z ręki,Znikną wnet przed nim ukochane wdzięki,I już ich nigdy, nigdy nie zobaczy! —

Lecz ona nawet z tych pieszczot boleściCzerpie nadzieję, dobrą przyszłość wróży.Ten długi uścisk, co jéj rękę pieści,Zda się jéj wróżbą wspólnéj z nim podróży;W milczeniu widzi zbytek rozrzewnienia,W spójrzeniu miłość, czułość, zapewnienia —Ach! wszystko, wszystko — oprócz rozłączenia! —

„Śpieszmy się! — rzekła — śpieszmy! czas uchodzi!„Byśmy przed nocą zdążyli do łodzi.„A jutro — jutro, mój luby! o świcie,„Z tobą, jak w Niebie, na tych wód błękicie,„Będziemy słońce witali promienne,„I znów się jutra nadzieją cieszyli!„A jeśli wspomnim o dzisiejszéj chwili,„Wspomnim ją chyba jak marzenie senne,

„Co straszném widmem, dobro zapowiada.„A ty!…“ — Lecz cóż to? — nikt nie odpowiada? —Spójrzała wkoło — Nie ma go! — O! biedna!On ją opuścił! — ach! czyż sama jednaMusi iść daléj w drogę swego losu?… —

W téj chwili właśnie niosący ją, znowuZchodzą w głąb ciemną mglistego parowu,Gdzie tak niedawno dźwiękiem jego głosu,Mimo ech strasznych, co dokoła brzmiały,Wszystkie jéj myśli, wszystkie czucia grały:Jak na dźwięk arfy Izrafila w raju,Brzmią wszystkie liścia Edeńskiego gaju. —Lecz teraz, teraz!… — cóż jéj łzy pomogą?Przed nią noc, zgroza — a przy niéj — nikogo!O! mój Hafedzie! usłysz prośby moje!„Jeśli żyć nie chcesz, jeśli umrzeć wolisz,„Czyż mi i tego nawet nie pozwolisz,„Abyśmy razem umarli oboje?„Ach! pozwól, pozwól! niech z ostatniém tchnieniem„Raz jeszcze jeden błogosławię tobie;„Niech cię ostatniém pożegnam spójrzeniem,„Niech nas w tym samym pochowają grobie! —„Ty może myślisz, że się śmierci boję? —„Ach! ja — by tylko słyszeć twe wyrazy,„By choć raz jeszcze spójrzeć w oczy twoje —„Gotowam umrzeć sto tysięcy razy! —

„Wy téż — wy bracia mojego Hafeda!„Błagam was, stańcie! — On mię kochał tyle!„On mię usłyszy! on mi cierpieć nie da! —„Ach! stańcie, stańcie! — Musiał zostać w tyle,„Lecz wnet dogoni! — Stańcie choć na chwilę! —„O! mój Hafedzie!…“ — I tak drogę całą,Żebrząc litości, woła nieszczęśliwa.Imię Hafeda echo powtarzało,Lecz próżno, próżno! Hafed nie przybywa. —Biedna dziewico! — nie pójdzie on z tobą!Umrzeć wam było, gdyście się żegnali! —Teraz tam chyba Bóg was złączy z sobą,Boście się tutaj na zawsze rozstali! —

Biedny młodzieńcze! — On te jęki słyszy.Rzucił na chwilę grono towarzyszy,I sam, ciemności osłoniony mrokiem,Długo szedł za nią, niewidziany od niéj;I nad wąwozem, z rozognioném okiem,Stanął, i patrzy na blaski pochodni,Przy których bracia, w milczeniu głębokiém,W dół, jak do grobu, kroki pośpiesznemi,Unoszą wszystko, co kocha na ziemi! —Patrzy — tak smutny, tak blady na licu,Jak młody majtek, w nocy, przy księżycu,Gdy zwłoki brata, w téj mu właśnie chwiliZe łzami drudzy do morza wrzucili:A on, stojący na moście okrętu,Pogląda jeszcze załamawszy dłonie,

By jeszcze dójrzeć choćby fal zakrętu,Gdzie luba postać coraz głębiéj tonie —A okręt płynie po spokojnéj fali. —Tak Hafed patrzał — oni poszli daléj. —

Wtém zadrżał nagle, jak ze snu ockniony. —Trąby, i kotły, i wściekłe okrzyki,W poprzek przepaści, od lądowéj strony,Zabrzmiały razem!… — Co za hałas dziki!Rzekłbyś ryk piekieł, szyderczy i mściwy,Albo że wszystkie i Gole i Diwy,Co tam w ciemnościach od wieków się kryły,Na hasło wojny z wściekłością zawyły —Tak był ten okrzyk głośny i straszliwy.

„Przyszedł więc, przyszedł Muzułman zuchwały!“Zawołał Hafed — a gniewem wrzał cały,A oczy jego jak ogniem pałały. —„Teraz to, teraz, wy duchy walecznych,„Duchy swobodne w mieszkaniach słonecznych!„Patrzcie! jak dusze bratniego płomienia,„Do zemsty za was, waszym pójdą torem,„Albo w męczeńskim wieńcu przeznaczenia,„Polecą z waszym połączyć się chórem!-“ —Rzekł — i jak tygrys do zgłodniałych dzieci,Biegł, gdzie czekają bracia zgromadzeni.Przebiegł — w ich oczach żywy ogień świeci,A miecze nakształt słonecznych promieniBłysły w powietrzu — stoją niewzruszeni.

Wtém znowu — słyszysz! — okrzyk zabrzmiał znowu;Głośniéj już, bliżéj — z téj strony parowu. —Stało się! przeszli drogę niestrzeżoną!… —

O! piękny widok! ktoby mógł w téj chwiliWidzieć to szczupłe wojowników grono:Jak z mieczem w górze, z twarzą rozognioną,Wkrąg wrodzą, bystro na niego patrzyli,Jakby pytając: co myśleć powinni,Że wróg tak blizko — a oni nieczynni?Wódz zgadł ich myśli, i sam je podziela. —„Cóż to? o! bracia! gdy się wróg ośmiela„Nachodzić twierdze, co nas przed nim kryją:„My z mieczem w ręku, w obec tych płomieni,„Czekać go będziem z nachyloną szyją,„I umrzem sami — umrzem niepomszczeni!„Jakby nam brakło piersi Muzułmana,„Aby w nich nasza szabla zmordowana,„Spoczęła wiecznie, jak w pochwie schowana?… —„Nie! — wy obrońcy ojczyzny i wiary!„Bóg nasz spodlonéj nie przyjmie ofiary!„Pójdźmy! uderzmy! — niech krwią zlane skały„Imieniem Gwebrów zabrzmią na świat cały,„Aż tron Kalifów drżeć będzie przed echem,„Gdy je Behendi powtórzy z uśmiechem! —„Za mną, waleczni! — Kto wróci ostatni,„Stos go ten święty zbawi od kajdanów.„Lecz ten wart chwały, wart zawiści bratniéj,„Kto śród pobitych legnie Muzułmanów!

„Za mną, waleczni! —Wszyscy w jednéj chwili,W dół z wierzchu góry za nim się rzucili:Każdy nadludzką ożywiony siłą,Każdego oko jak ogniem się tliło,Każdego serce jak w płomieniach biło!…Pędzą bez drogi — gdzie z wściekłemi krzyki,W cieniach Arabskie gromadzą się szyki,I przy pochodni świetle wpół zamgloném,Długim się hufcem wiją po dolinie —Jak wąż Golkondy, gdy się wzdłuż rozwinie,I z gniewu błyska iskrzącym ogonem. —Gwebry bez światła pędzą przez urwiska —Znana im droga, i oni tu znani!Poznał ich tygrys, wyjrzawszy z łożyska —Wstał, i znów przyległ — choć wzrok żądzą błyska,Wié, że nietrwożni — i niepokonani. —

Przed górą jeszcze jest parów w nizinie,Straszny, głęboki — wróg go nie ominie;Miejsce przydatne obrońcom, gdzie snadniePrzed jednym tysiąc napastników padnie. —Zdroje z gór dzienną wzdęte niepogodą,Po pas dno jego napełniły wodą;Po obu stronach, strome i ponureWznoszą się skały i głazy, przez które,Ta jedna droga prowadzi na górę. —

Wszerz jéj, ostatni z Irańskich mścicieli,Na czas przed wrogiem nad głębią stanęli,I za głazami czają się bez ruchu,Słuchając kroków, co już brzmią w ich uchu,Tak, że nie słyszą, jak skrzydły cłężkiemiZłowrogie sępy łopocą nad niemi —

Przyszli — plusk wody wydał rzezi hasło.Okrzykiem Gwebrów tysiąc ech zawrzasło.Teraz to, Gwebry! — oto wróg morderca! —Czy miecz wasz ostry, czy odważne serca,Teraz, niech teraz wasza dłoń dowiedzie! —Biada hufcowi, co brodził na przedzie! —Sto mieczów razem błysnęło z nad brzegu,Sto głów od razu upadło w szeregu;Na dno skrwawione nie poszły tułowy,Gdy już stu innych powitał cios nowy.Jedni po drugich, zgrają niezliczoną,Tłoczą się, brodzą, padają, i toną. —Trwa rzeź — aż w końcu, choć krwi jeszcze łaknie,Gronu Hafeda sił już coraz braknie;Aż z dłońmi, z których krew strumieniem ciecze,Zwisły ku ziemi zmordowane miecze. —

Drżysz, Al-Hassanie! — Nigdy klęski sroższéjNie doznał Arab, głębszéj nie czuł blizny;Nigdy miecz zemsty, libacyi droższéjNie rozlał u stóp skrzywdzonéj ojczyzny! —Patrz wzdłuż parowu! — przy świetle gasnącychSmolnych pochodni i główni iskrzących,

Co z rąk wypadłe, nad zgęszczoną faląPływają wkoło i we krwi się palą; —Patrz w zdłuż parowu — jak strasznym obrazemŚmierć, mord, pożoga, łączą się tu razem!Bezgłówne ciała, zdeptane w przechodzie,Stosami do dna w krwawéj leżą wodzie.Tu płynie głowa w płonącym zawoju;Ówdzie sam przez się, miecz zgubiony w boju,Gdy ciżba trupów rękojeść mu ściska,Ostrzem się w górę podnosi i błyska.A wkoło ranni — ów z szatą w płomieniuOd bliskich główni — sam brodząc w strumieniu,Niezdolny w ciżbie zaczerpnąć ochłody,Kona w męczarniach płomienia i wody;Ów bliski brzegu, sam dotąd bez rany,Rozpaczną ręką tonących porwany,Napróżno siły dobywszy ostatniéj,Żywy, wraz z trupem, w krwi topi się bratniéj… —

Ale napróżno sta, tysiące legły —Nowe sta, nowe tysiące nadbiegły.Jak na pochodnię, gdy w nocy zaświeci,Ćma nocna chmurą coraz gęstszą leci,Aż sama ginąc, blask światła zamroczy:Dzicz napędzona przez parów się tłoczy.Aż ich trupami zawalon po brzegi,Jak mostem nowe podźwiga szeregi;Aż po ich głowach, przez krwi własnéj strugi,Po konających, przeszli na brzeg drugi.

Biada wam, Gwebry! — nic ich już nie wstrzyma! —Już są wpół góry — już przed ich oczymaŚwięty wasz ołtarz niedaleko pała. —Wściekli, doznawszy jak dłoń wasza śmiała,Wstydzą się, widząc, jak was garstka mała!Biada wam, Gwebry! — Ci rzezią znużeniLegli, gdzie stali; ci w krwi swéj zbroczeni,Bladzi na licu, chwiejący się w kroku,Walczą, i giną przy Hafeda boku. —On, choć już ręka wznieść miecz ledwo zdolna,Z twarzą ku wrogom, ustępuje zwolna.I jak lew, nagłym Jordanu wylewemWe śnie bezpiecznym z łożyska porwany,Ryczy, i w oku wściekłym iskrząc gniewem,Z unoszącemi łamie się bałwany:Tak on na braci silnym woła głosem,Tak gniewny walczy z przemocą i losem!

Lecz dokąd teraz? — Znikł przed okiem dziczy! —Czyż już tak blizkiéj nie ujmą zdobyczy? —Pod mieczem Gwebrów legł zdrajca przewodni,Wiatr zgasił resztę niesionych pochodni;Noc, głazy, rowy, i łoża potoków,Tamują postęp ścigających kroków.

Lecz nie śmie stanąć motłoch niewolniczy.„Naprzód! i naprzód!“ — sam Al-Hassan krzyczy.„Gdzie są brytany? — pospuszczać ze sfory!„Niech nam szczekaniem wskażą Gwebrów tory!“ —Spełniono rozkaz — zgraja idzie skorzéj;Śmierć im niestraszna, bo żyć dla nich gorzéj. —Złudzeni światłem, co z Gwebrów ogniska,Od skał odbite, w inną stronę błyska,Zboczyli z drogi — i w cieniach zbłąkani,Nie widzą blizkiéj, bezdennéj otchłani —Widzą — już późno! — już wrócić nie mogą!Brzeg się piaszczysty załamał pod nogą.Próżno się drudzy wstrzymują nad brzegiem:Jak szli, spadają — szereg za szeregiem.Kto został w tyle, gdy jęki usłyszy,Śpiesząc na pomoc, wepchnął towarzyszy;Ledwie głąb ujrzał, już ciżba rosnącaPcha go samego, i w przepaść potrąca. —Darmo z przestrachem, z wściekłością, z rozpaczą,Ci klną, ci jęczą, błagają i płaczą:Modły ni klątwy nikogo nie wzruszą:Wepchnęli braci, i sami wpaść muszą! —Jedni wprost na dno lecąc bez przeszkody,Topią się w nurtach szumiącéj tam wody;Ci na wpół żywi, na głazach sterczącychZawiśli — pastwa dla sępów krążących!A jękiem wszystkich brzmi przepaści echo. —

Słyszy je Hafed, i słucha z pociechą —Głos to ostatni sercu jego miły!

Gdy sam, w ciemnościach, bez tchu i bez siły,Na twardéj skale leżał krwią okryty.Obok towarzysz — miecz krwawy, dobyty.Rzekłbyś, spoczywa po trudach zabawy:Pokój, pogoda, jaśnieją mu z czoła.Wié, że dość zrobił dla zemsty i sławy,Sam Iran więcéj wymagać nie zdoła!Jedna myśl tylko, jako promień z góry,Lśni w jego duszy przeze mgłę i chmuryBliskiego zgonu; — ona to jest, ona!Promienna gwiazda w życia jego burzy,Jedna, ostatnia, niczém nie przyćmiona,Co go tu żegna, i blask Niebios wróży!…I nigdy dotąd, nigdy w jego okuObraz Jéj w takim nie stawał uroku!Zda się, że myśli, co miłość ich ćmiły,Zda się, że trwogi, co serce ziębiły,Zniknęły wszystkie — i żadnéj mgły ziemi,I żadnéj chmury nie ma między niemi! —Widzi Ją, widzi! — taki blask w spójrzeniu,Tak nowa piękność jaśnieje z Jéj lica,Jakby Ją w Niebios oglądał promieniu,Co już mu duszę przed zgonem oświeca! —

Wtém głos się ozwał — Ha! któż się ośmiela?… —Głos to jest Gwebra, brata, przyjaciela,Co sam z Hafedem ocalał téj nocy. —„Zbierz siły, wodzu! — czyż w Arabów mocy„Umrzeć tu mamy? tu, gdy już tak blisko„Stos nasz gotowy i święte ognisko?“ —

Ten głos ostatek życia w nim rozżarzył.„Co? wrógby jeszcze aż tu się odważył„Zdeptać nas martwych, lub więzy narzucić?“ —Myśl go ta z martwych zdolnaby ocucić.„Pójdźmy!“ — Wstał z ziemi, i drżącém ramieniemWśpierając brata, choć sam słaby niemniéj,Poszli pod górę. — Za każdém stąpieniem,Twarz coraz bladsza, w oczach coraz ciemniéj —Boże Iranu! zbaw ich mocą twoją,Zbaw przed zniewagą! — śmierci się nie boją.

Śladem za nimi zdrój sączy się krwawy,Krwią ich jak rosą oblały się trawy.Miecz twój, Hafedzie! — ha! i on ci skłamał —Pod wspartą dłonią na skale się złamał! —Idą — wrzask z dołu powiększył ich trwogę —Wrzask to tryumfu — wróg trafił na drogę!Coraz to głośniéj brzmią wodzów rozkazy,Coraz to bliżéj stal szczęka o głazy,I psów przeciągłe rozległo się wycie. —Śpieszcie się, Gwebry! lub ujść nie zdążycie!Śpieszcie! krok jeszcze!… — Już są, dzięki Niebu!Już są na górze! — widzą stos pogrzebu,Widzą świątynię, i blask swego Boga. —Lecz nim go doszli — towarzysz HafedaUpadł zemdlony, i skonał u proga. —„Czyż razem nawet los nam umrzeć nie da? —Zawołał Haded — „Maż tu pierś twą drogą„Wróg z urąganiem hardą zdeptać nogą,

„Lub ją nikczemnik obrażać żelazem? —„Nie! mężny bracie! — Bóg nas przyjmie razem!„Klnę się na ogień, co przedemną błyska!“ —Tak rzekł — i z mocą, co nie z tego świataByć się już zdała, podniósł zwłoki brata,I na swych rękach niósł je do ogniska.Złożył na stosie — zdjął z ołtarza głownię,I stos podpalił — a płomień gwałtownieBuchnął wkrąg łuną po morzu i niebie. —„Boże światłości! powracam do Ciebie!“Zawołał Hafed — i z dumnym uśmiechem,Sam na wierzch stosu rzucił się z pośpiechem;I wysilony, gdy celu dokonał,Wprzód nim go ognie ogarnęły — skonał!

A w téjże chwili — co za krzyk od morzaRozdarł powietrze? — Ach! krzyk ten pochodziZ téj — snać rzuconéj bez wiosła i stróża,Na tle fal czarnych bielącéj się łodzi,Gdy na nią z góry padła jasność stosu. —I znowu cicho — lecz dźwięk tego głosu!…

Łódź to jest — czemuż tak w drodze spóźniona,Tak bliska dotąd? — łódź biednéj dziewicy,Zwierzona straży wybranego gronaSędziwych Gwebrów. — Dzielni wojownicyW latach za młodu; lecz wiek sił ich zbawił.Wiedział to Hafed, i w drogę wyprawiłNie powierzywszy strasznéj tajemnicy.

Myślał, że Emir, gdy córkę zobaczy,Gdy się w nim serce ojcowskie rozrzewni,Nieprzyjaciołom w jéj stróżach przebaczy,I szczodrze starość spokojną zapewni. —

Tak nieświadomi arabskiéj napaści,Chlubni z opieki, co im wódz ich zwierzył,Ledwie na morze łódź wyszła z przepaści,Gdy wrzask wojenny ich uszy uderzył.Zlękli, zdumiali, z podjętemi wiosły,Wstrzymując oddech, ku górze słuchali;Niepomni łodzi, jak ją nurty niosły,Zlekka — wzdłuż brzegu kołysząc na fali.Każdy sam w sobie, blady i ponury,Nie trwożąc braci, w złych domysłach tonął;A wszyscy patrzą, gdzie na wierzchu górySpokojnie jeszcze święty ogień płonął. —

Lecz ty, o! Hildo! — próżno się wysiliNajokropniejszy pędzel wyobraźni,By wydać w tobie uczucia téj chwili,Śmiertelne męki żalu i bojaźni!…Kto sam ich doznał, tenby ból ich wiedział,Lecz nikt nie przeżył, by drugim powiedział!

Nie jest to tylko ów stan smutnéj duszy,Gdy ją los złamie, a cierpienie skruszy;Gdy, choć nic więcéj do straty już nié ma,Trwoga o wszystko jak w pętach ją trzyma;Gdy, choć nadziéja umarła w jéj łonie,Cień jéj, jak widmo, jeszcze w myślach wionie:

Nie! — Można tracąc szczęście i nadziejęNie umrzeć jeszcze, i przeżyć swe żale:Jak ów płaz w zimnéj zasklepiony skale,Żyje, choć wszystko w koło skamienieje.Lecz się w tém życiu pokój, cisza mieści,Straszna, grobowa — lecz szęściemby była,W téj ostréj, gorzkiéj, płomiennéj boleści,Co się w Jéj skroniach, w Jéj piersiach paliła;W tych, jakby mękach tortur i konania,W tych dzikich, strasznych widmach obłąkania,Na których ulgę nie znaleźć sposobu,Nie znaleźć miejsca — prócz śmierci i grobu!

Morze spokojne — pod łodzią dokołaBłyskają gwiazdy — noc cicha, wesoła!Był czas, dziewico! gdy innéj pociechy,Innéj zabawy nie było ci trzeba,Jak w takich nocach liczyć gwiazd uśmiechy,Gdy się po morzu rozsypały z Nieba.Jak w takich nocach, w samotnéj ustroni,Gubić się myślą w nadziei błękicie,I tchnąć balsamem świeżéj, nocnéj woni,Jak kwiat w swych piersiach czuć kwitnące życie,Czuć własne serce lśniące gwiazdy blaskiem! —Lecz dziś!… —Wtém znowu przeraźliwym wrzaskiemZabrzmiało echo. — Gwebry się porwali,Aż łódź w spienionéj zaryła się fali —Błysnęli mieczem… — Ach! próżne nadzieje! —

Nie czas już, nie czas na powrót wam płynąć!Włóżcie miecz w pochwę, niech wiecznie rdzawieje! —Ten, co tam bez was śmierć i postrach sieje,Wódz wasz, przyjaciel — bez was musi ginąć!Próżno ze wzrokiem wzniesionym ku górze,Chcecie odgadnąć, zkąd ten wrzask? co znaczyTo hasło wojny? — w tém miejscu? — w téj porze? —Ona wié tylko — ona, co w rozpaczy,Jak posąg z głazu, załamawszy dłonie,O maszt zroszony blade wsparła skronie,I w obłąkaniu patrzy ku ruinie —Ona wié tylko — ale, umrze raczéj,Niż wyrzec zdoła — przez kogo On ginie! —

Patrz! światło błysło w ruinach na wierzchu!Wznosi się w górę — postępuje w zmierzchu —Patrzają wszyscy — lecz ach! wzrok dziewicy!Całe się życie pali w téj źrenicy!…

Nie długa chwila — stos stanął w płomieniu,I wkrąg po morzu i niebios sklepieniu,Krwawa, posępna jasność łuny padła,I coraz daléj szerzy się i błyska —Gdy do wietrznego podobien widziadła,Hafed, stojący przed blaskiem ogniska,Ciemny, wysoki, wydawał się z dołuJak duch płomieni śród swego żywiołu.„To on!“ — dziewica z rozpaczą wykrzykła —Lecz nim głos zabrzmiał — już pierzchło widzenie.Wyżéj ku Niebu wybuchły płomienie,Jéj i Iranu nadzieja — już znikła!

Jeden krzyk tylko wyrwał się z jéj łona,I w stos wlepiwszy nieruchome oko,Skoczyła w morze — i wznosząc ramiona,Patrząc nań, tonie — głęboko, głęboko! —Gdzie już jéj ludzkie oko nie zobaczy,Gdzie już nie dozna żalu ni rozpaczy! —

„Spoczywaj, spoczywaj, arabska dziewico!“(Tak Peri pod morzem nóciła):„Najczystsze się perły w swych konchach nie świécą,„Jak dusza twa w tobie świeciła!

„Kwitnęło twe serce jak lilia biała,„Nim miłość je ogniem przenikła;„Jak Samur po lutni, w twych piersiach powiała,„I muzyka życia zanikła! —

„Lecz nieraz w arabskich dolinach i górach,„Kochankom przypomną poeci,„O téj, co śród pereł śpi w morskich lazurach,„Gdzie nic prócz gwiazd morskich nie świeci.

„Gdy w zbiory daktyli, szczęśliwi, weseli,„Zgromadzą się młodzi i starzy:„Usłyszą twe dzieje — i co się śmiać mieli,„Rozejdą się z łzami na twarzy.

„Pasterka-dziewica, na tańce, w dzień święta,„W kwiat strojąc warkocze trefione,„Przypomni o tobie — i żalem przejęta,„Kwiat płacząc odrzuci na stronę.

„I Iran cię w swojéj uwieczni boleści,„I obraz twój piękny, uroczy,„Przy boku swojego rycerza pomieści,„I blaskiem swéj chwały otoczy.

„Spoczywaj! my Peri stać będziem wkrąg łoża,„Morskiemi je kwiaty okryjem;„Z najdroższych kamieni, co błyszczą w dnie morza,„Gwiaździsty ci wieniec uwijem.

„Z konch, w których my same, w błękitach głębiny,„Przy świetle księżyca nocujem,„W najtkliwsze łzy ptaków, w najczystsze bursztyny„Ozdobną ci grotę zbudujem.

„Przyniesiem najżywsze gałęzie korali,„I gajem zasadzim nad tobą;„Źwir Złotéj-Zatoki, co w iskrach się pali,„Jak gwiazdy rozsypiem przed tobą.

„Spoczywaj! niech łzami niebieskiéj litości,„Mogiłę tych zroszą Anieli,„Co jak Ty kochając, umarli z miłości,„Co jako On walcząc, zginęli! —